Sprawy nauki

01 Września

Źródło: MNiSW

Wiceminister Maria Mrówczyńska: Naukowcy nie powinni się czuć petentami

Odpowiednio zaprojektowany system ewaluacji może skutecznie wspierać rozwój innowacyjności. Uwzględnienie w kryteriach oceny takich elementów, jak patenty czy wzory użytkowe, motywuje naukowców nie tylko do publikowania artykułów, ale też zabezpieczania i ochrony swoich pomysłów z myślą o ich potencjalnym wykorzystaniu – mówi w wywiadzie dla FA prof. Maria Mrówczyńska, podsekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

Do jakiego modelu systemu innowacji dążymy w Polsce? Jakie przeszkody utrudniają dziś najbardziej współpracę nauki z biznesem? Czy uczelnie są gotowe na stymulowanie naukowców w tym zakresie? Dlaczego w kontekście komercjalizacji tak mało mówi się o naukach społecznych? Czemu służą zaproponowane niedawno zmiany w kryterium II ewaluacji? Między innymi o tym z wiceminister nauki prof. Marią Mrówczyńską rozmawia Mariusz Karwowski.

„W Polsce borykamy się ze słabo rozwiniętym rynkiem innowacji rozumianym jako przestrzeń, w której odbywa się wymiana pomysłów i technologii, a także ich wdrażanie i komercjalizacja. Rządzący wydają się dostrzegać ten problem, ale jego rozwiązania szukają głównie poprzez wsłuchanie się w głosy przedsiębiorców (w tym założycieli spin-offów), zapominając, że uczestnikami rynku innowacji są też jednostki naukowe i podatnicy” – napisali niedawno w FA dr hab. Adam Kubas i dr hab. Jacek Gregorowicz, dyrektor i wicedyrektor Instytutu Chemii Fizycznej PAN. Czy zgadza się pani z tym zarzutem kierowanym pod adresem MNiSW?

Bardzo cenię obu panów dyrektorów – ich dokonania, szczególnie w zakresie pozyskiwania międzynarodowych grantów, a co za tym idzie rozwijania infrastruktury badawczej instytutu, są imponujące i zasługują na najwyższe uznanie. Rozumiem też, że ich uwagi wynikają z troski o kondycję całego systemu innowacji w Polsce. Nie podzielam jednak przedstawionej przez nich oceny. Na poziomie ministerialnym  dokładamy wszelkich starań, aby patrzeć na innowacje kompleksowo, wsłuchując się w głosy wszystkich stron tego procesu – zarówno przedsiębiorców, jak i środowiska naukowego oraz społeczeństwa. Przykładem może być powołany w kwietniu Zespół ds. wzmocnienia transferu wyników badań naukowych, który skupia przede wszystkim badaczy, ale również przedstawicieli spin-offów, start-upów, które okazały się strzałem w dziesiątkę i rozwijają się we właściwym kierunku. Ich perspektywa jest o tyle cenna, że potrafią wskazać słabości systemu, których może nie dostrzegamy albo nie chcemy dostrzec.

Chcę podkreślić, że w ministerstwie prowadzimy dyskusję o innowacjach i transferze wiedzy z udziałem wszystkich uczestników systemu szkolnictwa wyższego. Bez głosu naukowców, którzy z sukcesem przeszli ścieżkę od badań do własnych firm, te rozmowy byłyby czysto teoretyczne. Zależy nam na tym, żeby przedsiębiorcy mogli rozwijać swój potencjał innowacyjny, ale wiemy, że nie jest to możliwe bez współpracy z polskimi naukowcami. Dlatego zarzut o jednostronnym spojrzeniu wydaje mi się chybiony. Uczelnie i instytuty naukowe są pełnoprawnymi beneficjentami systemu innowacji, nie powinny występować tylko w roli wykonawców zleconych badań. Naszym celem jest wzmacnianie ich roli w całym procesie: od pomysłu, przez badania, aż po wdrożenie.

No właśnie, teraz naukowcy czują się bardziej petentami niż partnerami dla biznesu.

Nie powinni się tak czuć. W moim przekonaniu naukowcy już dziś są równorzędnymi partnerami. Prowadzą badania na bardzo wysokim poziomie i posiadają kompetencje, które są nie do przecenienia. Nauka i biznes to równoległe światy – wzajemnie się potrzebują i wspierają. Naukowcy mają też szczególną pozycję, ponieważ jako środowisko mają zapewnione finansowanie budżetowe, co daje niezależność. Nie zmienia to jednak faktu, że gdy słyszą, iż badania należy podporządkować perspektywie rynkowej, budzi się w nich opór, bo to podważa samą istotę nauki i rolę naukowca.

Oczywiście, można dyskutować o wysokości tego finansowania, jednak faktem jest, że – jako cały sektor – jesteśmy niezależni od przemysłu i już choćby dlatego naukowcy nie powinni się czuć petentami, ale partnerami, z którymi biznes chce i powinien współpracować. Tej współpracy potrzebujemy, aby zwiększyć innowacyjność badań i nakierować je na potrzeby rynku. Myślę, że ewaluacja uwzględniająca nie tylko bezpośrednie efekty finansowe, lecz także jakość i trwałość współpracy z otoczeniem społeczno-gospodarczym, powinna poprawić to wzajemne postrzeganie.

Podsumowując, nauka i biznes to dwa równorzędne światy, które rozwinęły się organicznie zgodnie z pierwotnymi założeniami – naukowcy rozwijają wiedzę naukową, biznes wypracowuje rozwiązania, które kupi rynek. Teraz potrzebujemy, aby nauka i biznes miały więcej punktów styku.

Do jakiego modelu systemu innowacji dążymy w Polsce? Czy podoba się pani holenderski przykład przywołany w artykule dyrektorów Instytutu Chemii Fizycznej PAN?

Zdecydowanie powinniśmy korzystać z dobrych praktyk, nie tylko holenderskich, ale również innych krajów, w tym np. Stanów Zjednoczonych. Ważne jest, aby te modele dostosowywać do naszych możliwości. Przykład holenderski jest dość bliski temu, co robimy w naszym kraju. Mam tu na myśli przede wszystkim model oparty na uczelnianych hubach, które łączą badania naukowe, nowoczesną infrastrukturę, obecność brokerów innowacji, ale jednocześnie dają przestrzeń do tego, aby inkubować swoje rozwiązania.

Nasz system jest zbliżony, choć może nie funkcjonuje jeszcze w sposób, który pozwalałby tym innowacjom rozwinąć się w jednym tempie. Mamy przecież pracowników naukowych z wysokimi umiejętnościami, mamy świetną infrastrukturę badawczą – pamiętajmy, że rozdysponowaliśmy w ostatnim roku 1,6 mld zł na zwiększenie tego potencjału w instytutach – mamy także centra transferu, które łączą naukowców ze światem biznesu, i mamy wreszcie akademickie inkubatory przedsiębiorczości, które dają możliwość inkubacji rozwiązań wypracowywanych na uczelniach. Nie zapominajmy, że na uczelniach zakładane są też spółki celowe, kolejny element systemu. Zatem cały ten aparat istnieje, tylko potrzebujemy spójnych rozwiązań, aby to, co powstaje na uczelni, w odpowiedni sposób zostało wytransferowane dalej, także w formie np. start-upów.

Odnoszę wrażenie, że duża część naukowców nie kwapi się jednak do transferowania swoich badań poza akademię. Czy nieprzesadnie duże nakłady na komercjalizację nie są tego przyczyną?

Trzeba zacząć od tego, że finansowanie nauki w Polsce wciąż pozostaje na niewystarczającym poziomie. W tej chwili, uwzględniając wydatki sektora prywatnego, przeznaczamy około 1,56% PKB na badania i rozwój. Gdybyśmy doszli do poziomu średniej unijnej, czyli 2,2% PKB, byłaby to dla nas naprawdę komfortowa sytuacja. Pozwoliłoby to nie tylko ustabilizować system, ale też zwiększyć środki przeznaczane na rozwój badań stosowanych czy właśnie na komercjalizację wyników badań. Bo trzeba to powiedzieć wprost – w dużej mierze wszystko sprowadza się do posiadanych zasobów finansowych.

Stoję na stanowisku, że każdy z nas powinien być adekwatnie wynagradzany za swoją pracę. Oczekiwanie, że naukowcy mają współpracować z przemysłem wyłącznie z poczucia misji, jest nieuzasadnione. Za przekazywanie swojego know-how, swoich umiejętności na rzecz rozwoju danego sektora gospodarki, powinni być odpowiednio wynagradzani.

Jakie przeszkody utrudniają dziś najbardziej współpracę nauki z biznesem?

Po obu stronach – zarówno nauki, jak i biznesu – wciąż są pewne bariery, które utrudniają skuteczną współpracę i które musimy stopniowo przezwyciężać. Z jednej strony instytucje szkolnictwa wyższego prowadzą badania uzupełniające luki w wiedzy, ale nie zawsze odpowiadają na aktualne zapotrzebowanie rynku. Ponadto transfer wiedzy tak na dobrą sprawę to stosunkowo nowy obszar w naszym systemie – wciąż się go uczymy. Narodowe Centrum Badań i Rozwoju, które ma wspierać transfer wiedzy z nauki do przemysłu, istnieje dopiero od dwóch dekad. Wzmocnieniu tego procesu służy m.in. program Science 4 Business – to nowa odsłona Inkubatora Innowacyjności. W ciągu najbliższych lat przeznaczymy na ten cel blisko 300 mln zł i to powinno dać pewne przyspieszenie centrom transferu technologii, aby mogły działać bardziej jakościowo.

Ale bariery istnieją i po stronie biznesu. Nie każdy przedsiębiorca widzi potrzebę wprowadzana innowacji, nie zawsze rozumie, że innowacje są mu potrzebne. Oczywiście, jest grupa takich, którzy idą w tym kierunku, ale są również firmy działające na rynkach regionalnych, które wprost mówią, że żadna innowacja nie jest im potrzebna, nie sięgają po nowe technologie, aby dalej się rozwijać. Ta bariera mentalna też wymaga pracy i zmiany podejścia. Myślę, że kluczową rolę mogą tu odegrać projekty realizowane wspólnie z biznesem, a więc ukierunkowane na jego potrzeby. Naukowiec może w ten sposób transferować technologię, ale też wyniki badań, za pomocą których da się rozwiązać problemy firmy, a ta z kolei czerpie z wiedzy zweryfikowanej naukowo. Właśnie takie projekty pozwalają przełamywać bariery.

Czy mówiąc o barierach po stronie naukowców, ma pani na myśli również jakość tworzonych przez nich innowacji? Czy jest ona na wystarczającym dla przemysłu poziomie?

Myślę, że jeżeli tworzenie innowacji i rozwój wiedzy w danym zakresie jest wynikiem potrzeb przedsiębiorcy, to rezultat na pewno jest na wysokim poziomie. Niemniej, jest też wiele rozwiązań, które powstały z samej potrzeby prowadzenia badań przez naukowców i których wyniki nie zaowocowały wdrożeniem. Badań, które nie są ukierunkowane na potrzeby rynku, jest bardzo dużo. Oczywiście, badania naukowe mogą być prowadzone w różny sposób, ale to, co jest realizowane wspólnie z przedsiębiorstwami, ma na pewno wysoki potencjał innowacyjności.

Czy barierą w kontaktach z naukowcami może być także uczelniana biurokracja?

To jest przeszkoda bardzo często wskazywana przez przedsiębiorców. Sądzę, że szybko się z nią nie uporamy, bo wydatkowanie środków publicznych wymaga jednak pewnych ram prawnych. Pamiętajmy też, że biurokracja, choć może w mniejszym stopniu, istnieje również po drugiej stronie – nie każdy dyrektor firmy czy prezes spółki jest gotowy „od ręki” podjąć decyzję o rozpoczęciu współpracy i wejściu w jakiś projekt. To też jest obwarowane regulaminami, przepisami, które spowalniają tempo wspólnych prac. Tym niemniej, część projektów deregulacyjnych w szkolnictwie wyższym idzie w stronę ograniczenia biurokracji.

Ilekroć mówimy o komercjalizacji wyników badań, to najczęściej myślimy o twardych wynalazkach. Dlaczego tak mało mówi się w tym kontekście o naukach społecznych?

Nowatorskie rozwiązania odnoszą się nie tylko do produktów, istnieją też innowacje procesowe. Trudno o jednoznaczną diagnozę wspomnianego przez pana problemu. Rzeczywiście wynalazki kojarzą się bardziej z naukami technicznymi. Być może humaniści nie dostrzegają takich możliwości, a być może i same uczelnie nastawiają się bardziej na komercjalizację technicznych rozwiązań. Jest to na pewno przestrzeń do zagospodarowania i jeden z celów projektowanej przez nas ewaluacji. Ona wskaże dobrą ścieżkę naukowcom, którzy zajmują się naukami społecznymi, do komercjalizacji w tym obszarze. Innowacje leżą w zakresie ich możliwości, oni też mogą wdrażać swoje pomysły do firm. Zresztą, mamy przykłady naukowców, którzy świetnie działają właśnie w zakresie innowacji miękkich, wprowadzając je do firm, poprawiając funkcjonowanie przedsiębiorstw czy też wzajemne relacje interpersonalne. Doradzają również organizacjom i ich liderom w procesie wprowadzania innowacji i adaptacji do zmieniającego się świata.

Według szacunków Porozumienia Spółek Celowych, przywołanych niedawno przez jego przewodniczącego Jakuba Jasiczaka, jedynie 5% wyników badań w Polsce ma potencjał rynkowy, a tylko 1% naukowców rozmawia ze spółkami celowymi o urynkowieniu swoich wyników poprzez założenie spółek spin-off. Dlaczego środowisko akademickie tak niechętnie podchodzi do tego tematu?

W mojej ocenie główną przyczyną tak niewielkiego zaangażowania środowiska akademickiego w komercjalizację wyników badań są obecne kryteria ewaluacji, które nie wspierają rozwoju własnych pomysłów ani ich wdrażania. Premiowane są patenty same w sobie, bez zastanawiania się, co dalej się z nimi dzieje: czy zostały wdrożone, czy sprzedano licencje, czy była komercjalizacja pośrednia, czy bezpośrednia. Te aspekty w ogóle nie są brane pod uwagę przy ocenie jakości działalności naukowej.

Dodatkowo, trzeba rozróżnić dwa rodzaje aktywności, naukowcy bardzo mocno współpracują z przedsiębiorstwami w zakresie wykonania prac badawczo-rozwojowych, ale to nie jest komercjalizacja rozumiana jako wdrażanie własnych rozwiązań na rynek. Dlatego zgadzam się z postulatem ministerialnego zespołu doradczego, żeby wyodrębnić dwie ścieżki rozliczania efektów prowadzenia badań naukowych. Czym innym są przecież prace B+R prowadzone z wykorzystaniem uczelnianej aparatury, a czym innym założenie spółki, udzielenie licencji lub sprzedaż praw własności intelektualnej wypracowanych na uczelni.

Czy uczelnie są gotowe na stymulowanie naukowców w kierunku komercjalizacji?

Na forum naszego zespołu wybrzmiewa mocno kwestia własności intelektualnej, którą wypracowuje się na uczelniach i jest ona mieniem w ujęciu ustawy o finansach publicznych. W związku z tym osoby decyzyjne na uczelniach mają obawy o to, w jaki sposób taką własność wycenić i jak dokonać jej komercjalizacji, żeby nie być narażonym na zarzut złamania dyscypliny finansów publicznych. Zaczęliśmy prace nad tym, w jaki sposób ułatwić działania związane z wyceną, a przede wszystkim z zabezpieczeniem interesów osób, które kierują jednostkami, żeby nie bały się podejmować takich decyzji. Uważam, że powodem, dla którego nie wszystkie rozwiązania są dziś skomercjalizowane, jest właśnie sposób wyceny i sprzedaży na rynku.

Mówimy o zachętach, tymczasem waga kryterium II ewaluacji ma być zmniejszona o połowę, do 5%.

Ta kwestia jest jeszcze dyskutowana, żadne ostateczne decyzje nie zapadły. Na razie rozmawiamy o zarysach pewnej koncepcji. Na pewno istotne jest, żeby wagi poszczególnych kryteriów utrzymywać na realnym poziomie, tak żeby mógł działać cały system. Faktycznie, zmniejszenie wagi kryterium II z 10% do 5% zmniejszy wpływ na ocenę ewaluacji danej dyscypliny, patrząc z perspektywy tego, jak komercjalizować i co powinni komercjalizować naukowcy. Będę zabiegać, by do zmniejszenia udziału tego kryterium w końcowej ocenie nie doszło.

Czy z kolei zmniejszenie wartości jednego punktu w ewaluacji z 10 tys. zł do 2-2,5 tys. zł za dochody z komercjalizacji nie jest wylewaniem dziecka z kąpielą?

Rzeczywiście, to jest spory skok, cztero-, a nawet pięciokrotnie obniżylibyśmy ten poziom. Uważam jednak, że to ruch w dobrą stronę, ale z zastrzeżeniem, że rozdzielone zostaną efekty finansowe prac B+R od efektów finansowych komercjalizacji. Wtedy nadamy większą rangę środkom pozyskiwanym z komercjalizacji. Dziś uczelnie dużo więcej mają efektów finansowych dzięki projektom B+R. Oczywiście, ktoś może się oburzyć, że chodzi tylko o pieniądze, a najistotniejsza jest w końcu ocena jakości działalności naukowej, ale jeżeli prowadzimy ewaluację w sposób ilościowy, to jakieś elementy mierzalne musimy przyjąć za punkt odniesienia.

Jaki zamysł stoi za zwiększeniem punktów za patenty zagraniczne w stosunku do krajowych?

Jak już wspomniałam, ewaluacja w obecnym modelu premiuje samo uzyskanie patentu, a to nie ma większego sensu. Naukowcy dostosowali się i patent stał się dla nich jednym z punków do zdobycia, po jego uzyskaniu nie podejmuje się działań w kierunku komercjalizacji. Dlatego proponujemy, żeby patenty, które są wdrażane, otrzymały więcej punktów niż „półkowniki”. I druga kwestia: dlaczego stawiamy na zgłoszenia międzynarodowe? Większość patentów jest zgłaszana w kraju, co dla przedsiębiorców, którzy mają ambicje międzynarodowe, jest niewystarczające. To ważne, żeby dostęp do tych rozwiązań miały również firmy chcące rozwijać się poza granicami i nie musiały w razie zainteresowania danym pomysłem tracić czasu na jego patentowanie, a jednocześnie miały możliwość współuczestniczenia w decyzji o ochronie w konkretnych krajach. Takie podejście odzwierciedlone jest już w programach, które są ogłaszane przez NCBR. Przykładowo, przy zatwierdzaniu nowego programu AGROSTRATEG, bardzo duży nacisk został położony na to, aby chronić własność intelektualną także za granicą.

Rekomendacje, które kilka tygodni temu przedstawił zespół doradczy, to dobry kierunek, ale one same nie wystarczą, bo potrzebny jest jeszcze pakiet na rzecz stymulowania podaży z nauki do społeczeństwa i gospodarki – to znów Jakub Jasiczak we wpisie na LinkedIn. 

Rozumiem, że chodzi tu o osobną ścieżkę finansowania dla projektów z potencjałem komercjalizacyjnym. Dostrzegamy ten problem zgłaszany od lat: brakuje przestrzeni do tego, aby przeprowadzić badania stosowane. Tak, żeby naukowiec mógł sprawdzić swój wynalazek w warunkach laboratoryjnych, ale zbliżonych do rzeczywistych, i w ten sposób przeskalowane rozwiązanie mógł później sprzedać przedsiębiorcy. Zależy nam, by badania stosowane były odpowiednio wyeksponowane. Odbyło się już kilka spotkań w tej sprawie z udziałem kierownictwa ministerstwa oraz Narodowego Centrum Nauki, Narodowego Centrum Badań i Rozwoju, Sieci Badawczej Łukasiewicz, Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, a także Ministerstwa Finansów. Zespół doradczy odgrywa w tych rozmowach istotną rolę. Barierą, jak można się domyślić, są cały czas kwestie finansowe. W tym kontekście chciałabym zaznaczyć, że zespół pracuje równolegle nad rekomendacjami w wielu obszarach, a głos Porozumienia Spółek Celowych jest w nich reprezentowany.

Sektor akademicki dysponuje ogromnym potencjałem związanym z komercjalizacją. W ubiegłym roku w zestawieniu Europejskiego Urzędu Patentowego w pierwszej dziesiątce polskich wnioskodawców znalazło się aż siedem uczelni. Na krajowym podwórku uczelnie też dominują, jeśli chodzi o patenty na wynalazki. Szkoda byłoby to zmarnować.

To pokazuje, że odpowiednio zaprojektowany system ewaluacji może skutecznie wspierać rozwój innowacyjności. Uwzględnienie w kryteriach oceny takich elementów, jak patenty czy wzory użytkowe, motywuje naukowców nie tylko do publikowania artykułów, ale też zabezpieczania i ochrony swoich pomysłów z myślą o ich potencjalnym wykorzystaniu. Każda uczelnia ma albo zatrudnionego rzecznika patentowego albo korzysta z usług takiego rzecznika, ma centrum transferu technologii. Nawet jeśli pracownicy naukowi nie potrafią sami przejść przez całą ścieżkę patentowania, to dostają pomoc ze strony administracji uczelni.

W najbliższym czasie zespół doradczy ma się zająć działalnością kadr odpowiedzialnych za transfer technologii. Na jakich aspektach skupią się prace w tym zakresie?

Zależy nam na tym, aby podnieść kompetencje, wzmocnić kadry, które zajmują się transferem, tak aby brokerzy innowacji byli odpowiednio przygotowani do rozmów zarówno z naukowcami, jak i z przedsiębiorcami. Dlatego też w ramach Science 4 Business będziemy bezpośrednio zbierać zapotrzebowanie na tematy szkoleń. Zespół stanowi odpowiednią przestrzeń do dyskusji na temat rzeczywistych potrzeb centrów transferu technologii oraz oczekiwań wobec ministerstwa. Od kilku miesięcy członkowie tego gremium bardzo intensywnie pracują nad rekomendacjami w wielu obszarach, w tym przedsiębiorczością akademicką, finansowaniem nauki w kierunku wdrożeń czy celami dla uczelni w zakresie transferu technologii. Chcemy wspólnie wypracować rozwiązania, które pozwolą lepiej wspierać proces komercjalizacji i sprawić by był on bardziej efektywny.

Rozmawiał Mariusz Karwowski