Troje badaczy pracujących w polskich jednostkach naukowych otrzymało prestiżowe granty Europejskiej Organizacji Biologii Molekularnej. Dzięki EMBO Installation Grants utworzą własne niezależne laboratoria.
EMBO to międzynarodowa organizacja zrzeszająca ponad 2,1 tys. wybitnych badaczy zajmujących się biologią molekularną. O przyznawane przez nią co roku granty „instalacyjne” mogą się ubiegać naukowcy z Czech, Estonii, Chorwacji, Grecji, Litwy, Węgier, Czarnogóry, Polski, Portugalii i Turcji, będący na początkowym etapie kariery. Granty o wartości 50 tys. euro rocznie mają wesprzeć liderów grup zakładających własne niezależne laboratoria i wzmocnić nauki przyrodnicze w ich krajach. W rozstrzygniętej właśnie edycji wyróżniono 10 młodych naukowców z 6 państw. Najwięcej grantów z tej puli (3) trafiło do Polski.
Granty „instalacyjne” oferują elastyczne finansowanie, szerokie możliwości nawiązywania kontaktów i praktyczne wsparcie dla naukowców zajmujących się naukami przyrodniczymi i realizujących ambitne projekty badawcze – podkreśla prof. Fiona Watt, dyrektorka EMBO.
Zrozumieć Salmonellę
Wśród laureatów znalazł się dr Grzegorz Grabe, biolog strukturalny, biochemik i bakteriolog z Międzyuczelnianego Wydziału Biotechnologii Uniwersytetu Gdańskiego i Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego. Bada patogeniczną bakterię Salmonella enterica, która infekuje ponad 15 mln osób rocznie. W nowo powstającym laboratorium zajmie się zrozumieniem molekularnych mechanizmów odpowiedzialnych za przeżycie i wirulencję tego wewnątrzkomórkowego patogenu.
Tematem wirulencji oraz mechanizmów wspierających przeżywalność bakterii Salmonella zajmuję się od wielu lat. Salmonella jest patogenem wewnątrzkomórkowym, który manipuluje komórkami gospodarza i namnaża się w nich za pomocą różnych mechanizmów wirulencji. Komórki Salmonella przeżywają odpowiedź immunologiczną, wrodzoną odporność komórkową gospodarza, a często i ekspozycję na antybiotyki. Interesuje mnie poznanie mechanizmów molekularnych, które wyewoluowały w tej bakterii, umożliwiając jej manipulację gospodarza oraz przeżycie w konfrontacji z jego systemami obronnymi oraz antybiotykami. To o tyle istotne, że służba zdrowia coraz częściej zmaga się z infekcjami spowodowanymi antybiotykoopornymi szczepami bakteryjnymi – tłumaczy naukowiec.
Ukończył studia na MWB UG & GUMed, doktorat obronił w Imperial College w Londynie, tam też spędził pierwsze trzy lata post-doka, później wyjechał do Harvard Medical School. W 2023 roku wrócił na macierzysty wydział. Dokonane przez niego odkrycia, między innymi dzięki wsparciu EMBO, pomogą stworzyć nowe terapie antybakteryjne oraz doprowadzić do lepszego zrozumienia relacji gospodarz-patogen.
Toksyczne agregaty białkowe
Molekularne podstawy schorzeń neurodegeneracyjnych, takich jak choroba Alzheimera, Parkinsona czy Huntingtona, to przedmiot badań dr Lidii Wróbel z Międzynarodowego Instytutu Biologii Molekularnej i Komórkowej w Warszawie. Mają one na celu zrozumienie, jak systemy odpowiedzialne za kontrolę jakości białek funkcjonują w komórkach nerwowych, oraz jak ich zaburzenia prowadzą do gromadzenia toksycznych agregatów białkowych, które przyczyniają się do rozwoju chorób neurodegeneracyjnych.
W Laboratorium Proteostazy Komórkowej będziemy identyfikowali i charakteryzowali mechanizmy molekularne regulujące jądrowy system UPS (system ubikwityna-proteasom – dop. MK) oraz wzajemne oddziaływanie pomiędzy cytoplazmatycznym i jądrowym systemem kontroli jakości białek poprzez transport nukleocytoplazmatyczny. Moja grupa skoncentruje się na poznaniu, jak te procesy są zaburzone w chorobach neurodegeneracyjnych i będziemy starali się zrozumieć, czy można je modulować w celu poprawy kontroli jakości białek oraz spowolnienia postępu choroby – wyjaśnia badaczka.
Ukończyła studia magisterskie z biotechnologii w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, realizując projekt badawczy na Uniwersytecie w Gandawie w Belgii. W 2009 roku, aby kontynuować studia doktoranckie, dołączyła do laboratorium prof. Agnieszki Chacińskiej w Międzynarodowym Instytucie Biologii Molekularnej i Komórkowej w Warszawie, gdzie skupiła się na biogenezie mitochondriów. W 2016 roku otrzymała stypendium EMBO Long Term Fellowship i dołączyła do laboratorium prof. Davida Rubinszteina na Uniwersytecie Cambridge, gdzie badała szlak autofagii lizosomalnej w kontekście chorób neurodegeneracyjnych. Grant EMBO IG pozwoli jej na opracowanie nowych strategii terapeutycznych ukierunkowanych na leczenie chorób neurodegeneracyjnych.
Pęcherzyki, które się komunikują
Trzecim laureatem z Polski jest dr Mattia Morandi, włoski biofizyk zatrudniony od kilku miesięcy w Międzynarodowym Instytucie Mechanizmów i Maszyn Molekularnych IMol PAN. On z kolei zajmuje się pęcherzykami zewnątrzkomórkowymi.
Komórki w naszym ciele nieustannie komunikują się ze sobą w celu wymiany informacji, składników odżywczych i regulacji swojej aktywności. Wykorzystują do tego m.in. pęcherzyki zewnątrzkomórkowe, błoniaste nanocząstki, które zawierają ładunek molekularny. Przenosząc swoją zawartość pomiędzy komórkami, odgrywają one bardzo ważną rolę we wpływaniu na takie procesy, jak odpowiedź immunologiczna. Są również istotne dla rozwoju nowotworów, chorób neurodegeneracyjnych czy zakaźnych. Mimo ich ogromnej roli, ciągle niewiele wiadomo o czynnikach molekularnych odpowiadających za poszczególne funkcje pęcherzyków – tłumaczy, dodając, że wiedza to pomoże w przyszłości w opracowaniu nowych biomarkerów do diagnostyki lub leczenia chorób.
Urodził się w Rawennie, gdzie ukończył także studia na miejscowym uniwersytecie. Doktorat z fizyki materii miękkiej obronił w Instytucie Charlesa Sadrona w Strasburgu (2017). Następnie rozpoczął post-doka w Instytucie Naukowym Weizmanna w Izraelu. Właśnie tam zajął się pęcherzykami zewnątrzkomórkowymi. Zanim znalazł się w IMol-u, przez chwilę przebywał jeszcze w Instytucie Chemii Organicznej i Biochemii Czeskiej Akademii Nauk w Pradze.
Jesienią ubiegłego roku podpisaliśmy współpracę z tym renomowanym instytutem. Oni są wybitni nie tylko w nauce, ale i w komercjalizacji wyników badań. Mają z tego tytułu dochody rzędu grubo powyżej 100 mln dolarów rocznie. Właśnie w tym instytucie powstał m.in. podstawowy w tej chwili lek na AIDS. Oni opracowali jeden z inhibitorów proteazy przeciwko wirusowi HIV. Dodam, że prof. Zdeněk Hostomský, były wieloletni dyrektor tego instytutu, jest w naszej radzie naukowej – zauważa prof. Agnieszka Chacińska, dyrektorka IMol PAN.
Jednym z aspektów tej kooperacji jest wzmacnianie badań interdyscyplinarnych. Mattia Morandi, który był tam post-dokiem, zdecydował się aplikować na lidera grupy w polskiej jednostce.
Jego zainteresowania naukowe pasują mocno do naszego instytutu, dlatego kiedy decydował się jego angaż do nas, zaproponowałam prof. Janowi Konvalince, dyrektorowi IOCB, żeby w ramach współpracy uruchomić podwójną afiliację. Morandi Group jest pierwszą z podwójną afiliacją – i IMol, i IOCB – ale planujemy w przyszłości kolejne – zapowiada prof. Chacińska.
To nie przypadek
To już czwarty grant EMBO, który będzie realizowany w IMol-u – najmłodszej jednostce PAN. Wcześniej dostali je: dr Piotr Gerlach, dr Karolina Szczepanowska i dr Maciej Cieśla.
Praktycznie co roku nasi naukowcy zdobywają granty „instalacyjne” i nie jest to przypadek. Nasz styl rekrutowania liderów grup jest po prostu bardzo zbieżny z założeniami EMBO IG jeśli chodzi o ocenę zdolności potencjalnych liderów, a więc ich osiągnięcia, umiejętności przywódcze i przede wszystkim programy naukowe – wyjaśnia dyrektorka instytutu.
Jak przyznaje, nieocenioną rolę spełnia w tym względzie międzynarodowa rada naukowa IMol, która rekomenduje do zatrudnienia najlepszych badaczy.
Nie zawężamy obszaru poszukiwań do konkretnych specjalizacji, rozglądamy się szeroko i dzięki temu trafiają do nas ci, którzy mają naprawdę świetne osiągnięcia już na etapie post-doka oraz są na tyle dojrzali, że mają już swój program naukowy jako niezależni badacze. W EMBO jest to bardzo ważne. W Polsce nieprzejrzystość kryteriów awansu powoduje, że mało jest instytucji, w których od razu po post-doku, zamiast pracować w czyjejś grupie, staje się na czele własnej i otrzymuje możliwość realizowania własnych pomysłów. Tam, gdzie tak się dzieje, średni poziom sukcesu w EMBO IG jest wyższy. Najlepiej widać to na naszym przykładzie – podsumowuje prof. Chacińska, która w tym rozdaniu ma podwójny powód do dumy: dr Lidia Wróbel z MIBMiK jest bowiem jej byłą doktorantką, w 2015 r. opublikowały artykuł w „Nature”.
Już 37 grantów dla naukowców z Polski
Wszyscy zdobywcy EMBO Installation Grants dostają po 50 tys. euro rocznie na okres 3–5 lat, oprócz tego mogą ubiegać się również o dodatkowe finansowanie w wysokości do 10 tys. euro rocznie. Przez pierwsze 3 lata ministerstwo nauki lub agencja finansująca w kraju uczestniczącym w programie zapewnia 35 tys. euro rocznej dotacji, a 15 tys. euro dokłada EMBC, międzyrządowa organizacja zrzeszająca 31 państw członkowskich. To ona finansuje programy EMBO. W ostatnich dwóch środki zapewnia już samo ministerstwo lub agencja.
Laureaci stają się także częścią EMBO Young Investigator Network, co umożliwia im korzystanie z całej gamy szkoleń oraz zasobów zrzeszonych instytucji. Będą też mieli dostęp do infrastruktury badawczej w Europejskim Laboratorium Biologii Molekularnej (EMBL) w Heidelbergu.
EMBO Installation Grants mają przyczynić się do zwiększania poziomu internacjonalizacji na europejskich uczelniach oraz mobilności kadry akademickiej. Jednym z wymogów wobec zgłaszających jest jednorazowe spędzenie okresu przynajmniej dwóch lat poza krajem, w którym zamierzają utworzyć laboratorium. Formuła grantów ma za zadanie zachęcać młodych naukowców do zakładania laboratoriów w państwach, których mniej rozwinięta infrastruktura badawcza uniemożliwia im skuteczne konkurowanie z ośrodkami naukowymi o rozwiniętym zapleczu finansowym. Od 2006 roku EMBO przyznała już 157 IG, z czego 37 naukowcom z Polski.
Mariusz Karwowski
