Manipulacja wiedzą w polskiej przestrzeni informacyjnej stanowi dziś poważne wyzwanie. Brak zaufania do naukowców i ekspertów oznacza, że społeczeństwo podejmuje decyzje w oparciu o wątpliwe przesłanki – podejmuje więc ryzyko. Aby skutecznie reagować na zmanipulowany przekaz, trzeba jednak rozpoznać jego strukturę, aktorów i specyfikę obiegu.
Temu właśnie służyć ma raport Dezinformacja naukowa w polskiej infosferze. Architektura, przykłady, źródła opracowany przez Instytut Monitorowania Mediów na zamówienie Centrum Współpracy i Dialogu Uniwersytetu Warszawskiego. Publikację zaprezentowano przy okazji Tygodnia Walki z Dezinformacją Naukową.
Zamierzeniem było zmapowanie skali występowania, używanych wzorców narracyjnych oraz trajektorii rozprzestrzeniania się dezinformacji naukowej w polskiej infosferze. Opracowane modele teoretyczne przyłożono do sześciu studiów przypadku. Wszystkie wysuwane wnioski opierają się na badaniu przeprowadzonym pomiędzy 1 listopada 2024 a 31 grudnia 2025 roku, które objęło monitoring ponad 1800 tytułów prasowych oraz 350 stacji radiowych i telewizyjnych – w których zidentyfikowano ponad 51 tys. publikacji powiązanych z dezinformacją naukową – a także 21 tys. portali internetowych oraz najważniejszych platform społecznościowych.
Przy wyszukiwaniu i opracowaniu źródeł korzystano z metod jakościowych oraz ilościowych, m.in. modelowania tematycznego, ekstrakcji słów kluczowych, analizy sieciowej z wykorzystaniem algorytmu Louvain czy analizy ścieżek dyfuzji. Zebrany materiał posłużył w pierwszej części raportu do wyszczególnienia głównych obszarów fałszywego przekazu (medycyna i zdrowie, klimat, energetyka i nowe technologie), a także do zaproponowania dwóch zasadniczych typologii: wzorców narracyjnych wykorzystywanych przy konstruowaniu dezinformacji oraz modelu trajektorii dezinformacji w przestrzeni informacyjnej.
Typologie dezinformacji
W zaobserwowanych wzorcach narracyjnych wyodrębniono dwie kategorie: struktury kompozycyjne nadawane opowieści dezinformacyjnej (np. oblężona twierdza, ukryta prawda czy wielki architekt) oraz ramy interpretacyjne, w które opowieść jest wtłaczana (np. globalistyczny spisek, klimatyczny haracz czy obrona tradycji). Dezinformacja wykreowana w ten sposób odbywa następnie – jak przekonują autorzy raportu – wędrówkę poprzez kolejne etapy przestrzeni informacyjnej.
Zaczyna się ona w tzw. strefie cienia, czyli w zamkniętych grupach w mediach społecznościowych i/lub na niszowych forach/serwisach, gdzie zmanipulowany przekaz tworzy się i zakorzenia w małej, lecz zwartej społeczności. Następnie trafia do tzw. pralni informacji, a więc do ,,niezależnych” organizacji, influencerów lub na portale pseudo-eksperckie, które nadają problemowi pozorów powagi i rzetelności, stanowiąc pomost między strefą cienia a masowym odbiorcą. Ostatni etap – amplifikacja – zachodzi wtedy, gdy medium lub osoba o ogólnokrajowym zasięgu popularyzuje manipulację na swoich kanałach, dzięki czemu dosięga ona masowego odbiorcy. Aby zneutralizować dezinformację na tym poziomie konkludują autorzy raportu – aktorzy współtworzący system odpornościowy infosfery powinni zareagować w ciągu czterech godzin od rozpoczęcia amplifikacji.
Tematy i przykłady dezinformacji
Raport wykazuje, że największym nasyceniem dezinformacją w 2025 roku cechowały się cztery segmenty tematyczne: medycyna i zdrowie, nowe technologie, klimat oraz energetyka. W obszarach tych odnotowano ponad cztery miliardy kontaktów z niespełna ćwierć milionem publikacji o charakterze dezinformacyjnym.
W pierwszym (i najczęściej występującym) segmencie kluczowym wątkiem pozostała tzw. PLANdemia – teoria spiskowa mówiąca o tym, że pandemia COVID-19 została celowo wywołana przez światowe elity i Big Pharmę, w ramach szerszego planu masowej depopulacji. Drugi przykład z tego segmentu dotyczył paracetamolu, któremu w drugiej połowie 2025 roku grupa naukowców przypisała szkodliwe dla ciężarnych działanie, co następnie zamplifikowała wypowiedź Donalda Trumpa.
Reszta z opisanych case studies na ogół łączyła w sobie elementy każdego z segmentów tematycznych. W przypadku dezinformacji wymierzonej w budowę farm wiatrowych oraz masztów sieci 5G – wywołujących jakoby poważny uszczerbek na zdrowiu mieszkańców – mieliśmy w 2025 roku do czynienia z problemem ogólnokrajowym, lecz skutkującym protestami na poziomie lokalnym. W przypadku twierdzenia o tym, że samochody elektryczne są wyjątkowo łatwopalne i trudniejsze do ugaszenia niż pojazdy spalinowe, obierane przez aktorów dezinformacji ramy interpretacyjne kierowały uwagę odbiorców na sprawców regionalnych: forsującą brutalną eko-politykę Unię Europejską, a zwłaszcza Niemcy. Z kolei w kontekście amerykańskiego programu HAARP, który przedstawiano jako broń pogodową w rękach światowych elit, zdolną do wywoływania ekstremalnych zjawisk meteorologicznych, a ostatecznie zmian klimatycznych – horyzont interpretacyjny objął ponadregionalny wymiar globalistycznego spisku.
Wnioski
Autorzy raportu podkreślają, że dezinformacja naukowa w obserwowanym przedziale czasowym przesunęła się od swobodnie tworzącego się zbioru przeinaczeń w stronę skoordynowanego systemu manipulacji. W nadchodzących latach nie należy się spodziewać rewolucji w tematyce dezinformacji, ale trzeba liczyć się z rozwojem narzędzi cyfrowych, zwłaszcza sztucznej inteligencji, które za pomocą precyzyjnej personalizacji zwiększą skuteczność zmanipulowanego przekazu. Dlatego tak ważna pozostaje wciąż rozbudowa kompleksowego systemu odporności informacyjnej społeczeństwa. Cały raport dostępny jest na stronie internetowej projektu „Nauka Sprawdza”.
MK