Prof. Maciej Stolarski, dr hab. Łucja Kowalewska i dr hab. Bartosz Szyszko – to tegoroczni laureaci Nagrody NCN, przyznawanej naukowcom młodego pokolenia. Uroczysta gala, na której wręczono statuetki, odbyła się w środę w Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha. Patronem medialnym wydarzenia było „Forum Akademickie”.
Nagrodę NCN przyznano w tym roku po raz trzynasty. To wyróżnienie za znaczące osiągnięcia naukowe w zakresie badań podstawowych, udokumentowane publikacjami afiliowanymi w polskich jednostkach. Trójkę laureatów wybrano tym razem spośród 125 kandydatur.
W obszarze nauk ścisłych i technicznych nagrodę za zaprojektowanie oraz syntezę nowej generacji związków supramolekularnych działających jako receptory, maszyny molekularne, a także przełączniki konformacyjne i stereochemiczne, odebrał dr hab. Bartosz Szyszko z Uniwersytetu Wrocławskiego.
Specjalizuje się w chemii supramolekularnej. Jego domeną jest synteza i badanie rotaksanów, katenanów i węzłów molekularnych – te splecione mechanicznie cząsteczki przypominają ogniwa łańcucha. Ponieważ takie układy mają zupełnie inne właściwości, dynamikę i reaktywność niż związki znane z klasycznej chemii, ich zrozumienie przybliży naukowców do praktycznego wykorzystania tych cząsteczek w projektowaniu nowoczesnych, inteligentnych materiałów i nanomaszyn. Rotaksany już dziś są zresztą stosowane przy kontrolowanym uwalnianiu substancji aktywnych w organizmie oraz do otrzymywania materiałów żelowych zdolnych do zmiany objętości pod wpływem bodźców zewnętrznych. Badania naukowca z UWr mogą stanowić podstawę do tworzenia nowych, funkcjonalnych materiałów i urządzeń w nanoskali, np. czujników chemicznych, nośników substancji, elementów nanomaszyn czy inteligentnych katalizatorów. Jego praca na ten temat, opublikowana w „Angewandte Chemie”, została wyróżniona jako highlight w „Nature Synthesis”. NCN, prezentując sylwetkę laureata, przypomina, że ma on na koncie także odkrycie nowego typu ruchu molekularnego w rotaksanach, nazwanego „trzepotaniem”.
Nagroda NCN to dla mnie znak, że nawet w świecie, w którym od naukowców oczekuje się natychmiastowych efektów, szybszych procesów, tańszej produkcji i większych zysków, wciąż jest miejsce na coś innego: na badania prowadzone z czystej ciekawości – podkreśla członek Akademii Młodych Uczonych PAN, który wcześniej zdobył Nagrodę im. Włodzimierza Kołosa PAN, a także stypendium MNiSW dla młodych naukowców oraz stypendium START Fundacji na rzecz Nauki Polskiej.
W obszarze nauk o życiu nagrodzono dr hab. Łucję Kowalewską z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. Została doceniona za nanomorfologię periodycznych układów błon plastydowych jako źródła funkcji biologicznych i inspiracji przy projektowaniu syntetycznych faz błonowych o szerokich zastosowaniach technologicznych.
Zajmuje się biologią komórki roślinnej, w szczególności strukturą i dynamiką błon plastydowych. Analizuje, w jaki sposób struktura błon wpływa na ich funkcje biologiczne oraz jakie mechanizmy molekularne i fizykochemiczne sterują ich przemianami. W tym celu opracowuje i wykorzystuje zaawansowane metody mikroskopowe, biofizyczne i obliczeniowe, w tym narzędzia oparte na uczeniu maszynowym, które pozwalają na trójwymiarową analizę nanomorfologii błon. Wykazała, że organizacja przestrzenna błon jest nie tylko efektem samoorganizacji ich elementów budulcowych, ale aktywnie reguluje procesy życiowe komórki, co stanowi zmianę dotychczasowego paradygmatu w biologii komórki. NCN zaznacza, że jej badania mają wprawdzie charakter podstawowy, ale zawierają istotny potencjał aplikacyjny – stanowią bowiem podstawę do projektowania biomimetycznych nanomateriałów, które mogą znaleźć zastosowanie w medycynie, farmacji i technologii żywności, na przykład jako nośniki leków, materiały wspomagające regenerację tkanek czy inteligentne powłoki.
Tę nagrodę traktuję szczególnie z dwóch względów. Po pierwsze, doceniono swego rodzaju niszowe badania. W swojej pracy nie podążam za trendami badawczymi, lecz szukam nowych tematów, które może w przyszłości będą dopiero te trendy wyznaczać. Po drugie, świadomie zdecydowałam się związać swoją ścieżkę kariery z Polską. Każdy z nas ma jakąś wizję patriotyzmu, dla mnie jego przejawem jest właśnie prowadzenie badań w Polsce. Nie wyjechałam stąd i tę nagrodę odbieram jako dowód na to, że i tu, mimo czasem niesprzyjających warunków, da się robić jakościową naukę, wybierając przy tym niszową ścieżkę – podkreśla w rozmowie z FA wiceprzewodnicząca europejskiej sieci badawczej COST European Curvature and Biology Network.
W obszarze nauk humanistycznych, społecznych i o sztuce nagrodę przyznano prof. Maciejowi Stolarskiemu z Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego za perspektywy temporalne jako mechanizm (samo)regulacji emocjonalnej i społecznej.
Zajmuje się zjawiskiem mentalnych podróży w czasie. Dostarczył empirycznych dowodów na kluczową rolę myślenia wykraczającego poza chwilę obecną dla jakości i efektywności ludzkiego życia. NCN wskazuje w opisie laureata, że jego dorobek, łączący psychologię poznawczą, osobowościową i pozytywną, ma znaczący wpływ na rozwój badań nad psychologią czasu. Jednym z podejmowanych przez niego tematów jest zrównoważona perspektywa czasowa. To dzięki niej potrafimy w odpowiednim momencie sięgnąć do wspomnień, skupić się na tym, co tu i teraz, albo spojrzeć w przyszłość. Zdolność do przenoszenia się myślami w przeszłość i przyszłość jest jednym z najważniejszych osiągnięć ewolucyjnych człowieka – stanowi podstawę planowania, podejmowania decyzji, odraczania gratyfikacji czy refleksji nad własnym życiem. Psycholog z UW opracował wskaźnik odchylenia od zrównoważonej perspektywy czasowej, który stał się punktem odniesienia dla badań prowadzonych na całym świecie. Analizuje też, jak różnice w postrzeganiu czasu wpływają na emocje, relacje czy skuteczność działania – również w sporcie.
Nagroda NCN jest dla mnie świadectwem sensu i wartości pracy, którą wykonałem, ale też źródłem motywacji, by się nie zatrzymywać. Obecnie pracuję nad teoretycznym podsumowaniem dotychczasowych badań oraz nad sformułowaniem własnego, spójnego ujęcia teoretycznego – zdradza prof. Stolarski, który był wcześniej stypendystą Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz programu START Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, a w 2021 roku otrzymał Nagrodę Naukową tygodnika „Polityka”.
Każdy z laureatów otrzymał statuetkę i nagrodę o wartości 50 tys. zł. Dołączyli tym samym do grona 36 dotychczas wyróżnionych Nagrodą NCN. Przypomnijmy, szansę na nią mają badaczki i badacze, którzy uzyskali stopień doktora do 12 lat wstecz (okres ten może zostać przedłużony o przerwy w karierze związane z chorobą lub opieką nad dziećmi).
Mariusz Karwowski
Wielkie Gratulacje ! Robicie Państwo znakomita robotę dla całego środowiska naukowego. Życzymy wielu dalszych sukcesów !