Sprawy nauki

15 Czerwca

Źródło: Adobe Stock

OPUS NCN – dla wszystkich czy jednak elitarny?

Narodowe Centrum Nauki obchodzi w tym roku 15-lecie swojego istnienia. Gdy rozpoczynało działalność, było postrzegane jako podmuch świeżego powietrza w polskiej nauce. Z czasem krytycy zaczęli zwracać uwagę na zjawisko tzw. łowców grantów i coraz mniejszą dostępność finansowania dla nowych badaczy. Na ile jest to widoczne wśród kierowników grantów OPUS?

Przez lata funkcjonowania najbardziej prestiżowego i najdroższego konkursu Narodowego Centrum Nauki powstało wiele przekonań i ocen, które chcieliśmy zweryfikować przy pomocy analizy statystycznej. W tym celu zebraliśmy i zbadaliśmy 11 739 projektów, które uzyskały finansowanie.

Przeanalizowaliśmy 29 edycji konkursu OPUS przeprowadzonych w latach 2011–2025. W niektórych miejscach używamy również najnowszych, ogłoszonych w ubiegłym tygodniu, wyników OPUS 30 – należy traktować je przy tym wstępnie, ponieważ nie uwzględniono w nich części LAP. Analiza stanowiła projekt poboczny w ramach badań nad przyczynami niskiego zaangażowania polskich naukowców w granty Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych (European Research Council, ERC). Z raportu Centrum Łukasiewicz autorstwa Marcina Wrońskiego i Rafała Łukasika wynika, że Polska wpłaca do ERC ponad trzy razy więcej, niż polscy naukowcy pozyskują w formie europejskich grantów. Polski podatnik finansuje zatem badania niemieckich i niderlandzkich badaczy, którzy są znacznie efektywniejsi w uzyskiwaniu grantów europejskich. Chcieliśmy zweryfikować hipotezę, czy nasi naukowcy nie okopali się zanadto w krajowych grantach, z których za najbardziej prestiżowy uważa się OPUS, i czy nie zniechęca ich to do aplikowania o granty europejskie.

Coraz mniej dostępny

Od 2011 roku do chwili obecnej budżet Narodowego Centrum Nauki stale rósł w liczbach bezwzględnych, przy czym wzrost ten nie odpowiadał wzrostowi wielkości ani budżetu państwa, ani nawet inflacji. Szczególną stagnację można zaobserwować po roku 2019. Obecnie wynosi ok. 0,04% PKB (poniżej długoletniej średniej 0,05%). Relatywnej stagnacji wielkości budżetu NCN oraz budżetu przeznaczonego na granty OPUS towarzyszyła zmniejszająca się liczba dofinansowanych wniosków. O ile na samym początku finansowanie uzyskiwało aż 500 wniosków, o tyle w kolejnych latach liczba ta spadła do 300–350 wniosków na edycję. Obserwuje się długotrwały trend malejącego współczynnika sukcesu. OPUS stał się z czasem coraz mniej dostępny dla badaczy.

Wykres 1. Finansowanie NCN vs. budżet, inflacja, PKB od 2018 roku w wartościach nominalnych

W OPUS 1 współczynnik sukcesu wyniósł 24% i utrzymywał się na podobnym poziomie aż do radykalnego spadku do 16% w OPUS 6 i 14% w OPUS 7. Następnie zaczął rosnąć, osiągając w OPUS 11 rekordowe 27%. Później obserwuje się tendencje spadkową aż do 12% w OPUS 24. Trend niskiego współczynnika sukcesu utrzymywał się stale – w OPUS 29 wyniósł on 14%. W przypadku OPUS 30 bez LAP jest to 13,34%.

Wykres 2. Współczynnik sukcesu w czasie vs. realna wartość finansowania

Malejąca liczba przyznanych grantów wraz ze zwiększającym się budżetem NCN (choć relatywnie niskim), to skutek istotnego wzrostu wartości średniego grantu. Przez 14 lat wzrosła ona czterokrotnie. To więcej niż wzrost wysokości finansowania całego programu (które nominalnie wzrosło dwukrotnie) i powód zmniejszenia liczby dofinansowanych grantów (spadła dwukrotnie). OPUS zmienił charakter na bardziej elitarny, nastawiony na doświadczonych badaczy z zapotrzebowaniem na duże dofinansowanie. Jednocześnie malejący współczynnik sukcesu przy dużej inflacji i de facto sztywnym budżecie nie powinien dziwić.

Wykres 3. Wysokość grantu, inflacja i wynagrodzenia

Trwała tendencja do zwiększania się wysokości średniego grantu wynika z kilku powodów: rozliczanie jednego dużego grantu, zamiast dwóch mniejszych, może być bardziej efektywne ze względu na biurokrację; uczelnie mogą preferować droższe granty, ponieważ oznacza to większe zyski dla nich samych – skutkowałoby to presją na naukowców składających wnioski. Innym, bardziej optymistycznym wyjaśnieniem jest rosnąca profesjonalizacja i wielkość grantów. Obecni uczestniczący w konkursach naukowcy prezentują wysoki poziom, a także starają się o większe dofinansowanie na szersze badania. Ten wzrost profesjonalizacji może przyczyniać się do malejącej (również w wartościach bezwzględnych) grupy osób otrzymujących granty.

Panel panelowi nierówny

Narodowe Centrum Nauki wyróżnia 26 paneli (reprezentujących pojedyncze dyscypliny lub grupy dyscyplin), które składają się na trzy główne działy: HS (nauki humanistyczne, społeczne i o sztuce), NZ (nauki o życiu) oraz ST (nauki ścisłe i techniczne). Dział HS liczy 6 paneli, NZ – 9, a ST – 11 (do 25 edycji OPUS było to 10 paneli). Wśród wniosków, którym przyznano dofinansowanie, dominuje ST (ok. 40% grantów), na NZ przypada 35% grantów, zaś na HS – 25%. Reprezentacja poszczególnych działów jest inna w podziale ze względu na kwotę finansowania.

W OPUS 1 średnia wysokość grantu NZ wynosiła 402 tys. zł, ST – 383 tys. zł, a HS – 143 tys. zł. W przypadku OPUS 29 było to już odpowiednio 2,6 mln zł; 1,8 mln zł i 1 mln zł. Przez półtorej dekady średni grant NZ wzrósł o 550%, ST – o 370%, a HS – o 599%. Średnia wysokość grantu w tym okresie kształtowała się w NZ na poziomie 1,3 mln zł, w ST – 937 tys. zł, a w HS – 473 tys. zł. W przypadku OPUS 30 (bez LAP) średnia wysokość grantu NZ wyniosła 1,9 mln zł, ST – 1,9 mln zł, a HS – 1,2 mln zł.

Również udział finansowania konkretnych działów na przestrzeni lat uległ zmianie. Początkowo ST odpowiadał nawet za 50% wszystkich funduszy. Obecnie ten udział spadł do 40%. Finansowanie sektora HS utrzymuje się na stałym poziomie – między 13 a 18%, ze średnią ok. 15%. Wzrosło w tym czasie finansowanie obszaru NZ – początkowo odpowiadał za ok. 40%, teraz – za 45%, stając się tym samym największą częścią programu OPUS.

Wykres 4. Finansowanie działów na przestrzeni lat

Finansowanie jest łatwiej zmierzyć niż jego efektywność. Na ile można zmierzyć wyniki wzrostu finansowania NZ w kolejnych edycjach grantu OPUS? Jeżeli mierzyć je liczbą publikacji w prestiżowych czasopismach indeksowanych w bazie Scopus i WoS, to czy przedstawiciele NZ publikują ich cztery razy więcej niż przedstawiciele HS? Jak uwzględnić tu koszt eksperymentów, pozyskiwania aparatury badawczej? Nie jest to przedmiotem niniejszej analizy, może być jednak punktem wyjścia do dalszej refleksji.

OPUS kroplówką dla PAN

Od początku OPUS cechował się wysoką koncentracją wnioskodawców – najważniejsze 3 instytucje, z których pochodzili: Polska Akademia Nauk (instytuty), Uniwersytet Warszawski i Uniwersytet Jagielloński, odpowiadają średnio za 41% wszystkich grantów i 44% przyznanych środków. Warto dodać, że pracuje w nich razem 20% pracowników naukowych w kraju. Udział tej trójki w poszczególnych edycjach ulegał zmianie, oscylując między 35 a 55%. Początkowo stale rósł, aż między 16 a 20 edycją doszło do jego ustabilizowania, a następnie zaczął maleć. Koncentracja pozostawała zatem mniej więcej stała, co przeczy hipotezie jakoby na przestrzeni lat uległa osłabieniu.

Wykres 5. Finansowanie nauki vs. zatrudnienie – po lewej stronie udział w finansowaniu, po prawej w zatrudnieniu

Spośród wszystkich afiliacji instytuty PAN zdecydowanie się wyróżniają. Tylko w konkursach OPUS w 2024 roku uzyskały równowartość 19% swojej subwencji naukowej. Dla porównania w tym samym roku Uniwersytet Warszawski otrzymał w OPUS-ie dziesiątą część subwencji, zaś Uniwersytet Jagielloński – ok. 9%. „Dodatkowe” finansowanie, w postaci grantów OPUS, stało się już systemowo niezbędną częścią budżetu PAN – w większym stopniu niż na dużych polskich uczelniach.

Elita OPUS

Jak już wspomnieliśmy, średnia wartość grantu rosła przez lata przy jednoczesnym utrzymywaniu się liczby skierowanych do finansowania projektów na poziomie 300–350 na edycję. W trakcie badanego okresu średnia wysokość grantu wyniosła 921,2 tys. zł, a mediana – 688,9 tys. zł. Budżet największego grantu wyniósł 5,4 mln zł (prawie sześciokrotność średniej), a najmniejszego – 14 760 zł.

Koncentracja środków wokół osób, które kierują największymi grantami, daje się wprawdzie zaobserwować, nie jest jednak ogromna: 1% kierowników z najdroższymi grantami alokuje 4,2% finansowania całego OPUS-a; 2,5% najdroższych grantów odpowiada za 9,2% środków; 5% – za 16,6%; a 10% – za 28,5%. Górny kwartyl, czyli 25% grantów o najwyższym finansowaniu, skupiało 54,7% budżetu OPUS.

Połowa wszystkich środków w konkursach OPUS zasiliła 2 549 najdroższych projektów, natomiast druga połowa przypadła na pozostałe 9 172. Warto spojrzeć na ten problem z perspektywy najtańszych grantów: 1% z nich zbierał 0,04% całości środków. Najmniej finansowane 2,5% projektów odpowiadało za 0,15% wartości wszystkich budżetów OPUS, a dalej: 5% – za 0,42%; 10% – za 1,26%; 25% – za 5,81%.

Co ciekawe, to nauki humanistyczne, społeczne i o sztuce mają najmocniejszą elitę w swojej dziedzinie. 1% najlepiej dofinansowanych projektów w panelach HS odpowiadał za 5,5% całości finansowania w tym obszarze. W przypadku ST było to 3,8%, a w przypadku NZ – 3,2%.

Profesor ma lepiej, mężczyzna też

Granty pozyskane przez profesorów są znacząco wyższe niż te, które uzyskują kierownicy w stopniu doktora – średnio o 23%. Można jednak zaobserwować tendencję do wyrównywania się tych nierówności i konwergencji (tzn. zbliżania się do jednej wartości) wysokości grantu profesorskiego, habilitacyjnego i doktorskiego – w ciągu ostatnich lat ich wysokości były zbliżone do siebie. Można zatem powiedzieć, że pomimo premii w zdobyciu grantu (wyrażoną większym udziałem w liczbie projektów), potem nie widać już dużej różnicy między profesorami a doktorami. Główną przeszkodą dla doktorów jest zatem uzyskanie samego grantu, nie zaś jego wysokość.

Kierownikami są najczęściej mężczyźni (65,1%). Średnia udziału kobiet na tym stanowisku wyniosła 34,9% (dla porównania, według raportu „Nauka w Polsce 2024” kobiety stanowiły 47% wszystkich badaczy w Polsce). Wśród doktorów prowadzących grant ich odsetek wyniósł 48% (w całej populacji badaczy w Polsce = 52%). W gronie kierowników po habilitacji stanowiły 44% (podobnie jak wśród wszystkich doktorów habilitowanych). Z kolei wśród liderów-profesorów było ich 29% (ogółem 30%). Różnica między kobietami a mężczyznami powoli zanika. W OPUS 1 obie płcie dzieliło 37,6 punktu procentowego, a już w OPUS 28 – „tylko” 19,9 p.p. W niektórych edycjach panie przeważały w określonych grupach: np. w OPUS 14 stanowiły 59% kierowników ze stopniem doktora.

W przypadku OPUS 30 (bez LAP) różnica płci wzrosła w porównaniu do OPUS 29: udział kobiet wśród wszystkich kierowników wyniósł 39,4%. Różnica między kobietami a mężczyznami w przypadku tej edycji to 21,2 p.p.

Udział nowych naukowców w OPUS maleje

Zdecydowana większość uczestników konkursu OPUS kierowała projektem tylko raz (71,90%). Prawie co piąty był kierownikiem dwukrotnie (18,45%). Trzema OPUS-ami może się pochwalić 6,54% uczestników, czterema – 2,16%, pięcioma – 0,70%, sześcioma – 0,16%, siedmioma 0,06%, a ośmioma – 0,02% (dwie osoby). Wśród 78 osób, które kierowały grantami OPUS co najmniej 5 razy, przeważają przedstawiciele instytutów Polskiej Akademii Nauk (38,5%), a następnie Uniwersytetu Warszawskiego (29,5%), Uniwersytetu Jagiellońskiego (12,8%) oraz Uniwersytetu Wrocławskiego (11,5%).

Obserwowalna jest generalna tendencja, wedle której wśród grantów OPUS kierowanych przez multilaureatów spada udział humanistyki i nauk społecznych. O ile w przypadku jednorazowych grantobiorców nie występują znaczne różnice w proporcjach między grupami paneli (ST = 36,3%, HS = 34,8%, a NZ = 28,9%), o tyle wśród kierowników z sześcioma i więcej grantami udział ST wynosi 52,7%, NZ – 38,0%, a HS – 9,3%.

Gdy w 2011 r. NCN rozpoczęło swoją działalność, było postrzegane jako podmuch świeżości w polskiej nauce i szansa dla nowych badaczy. Z czasem krytycy zaczęli zwracać uwagę na zjawisko tzw. łowców grantów i coraz mniejszą dostępność finansowania dla nowych badaczy. Mimo że to inne granty NCN, np. PRELUDIUM lub SONATA, są widziane jako oferta dla nowych naukowców, chcieliśmy zobaczyć na ile widoczna jest ta tendencja wśród kierowników OPUS-ów.

Wraz z kolejnymi odsłonami konkursu coraz więcej nazwisk zaczęło się powtarzać. W OPUS 11, czyli pięć lat po uruchomieniu NCN, na pięciu kierowników OPUS dwóch z nich pełniło tę funkcję już poprzednio. W OPUS 20 nowi grantobiorcy stanowili nawet mniejszość. We wszystkich grantach (uwzględniając także pierwszą edycję, w której udział nowych grantobiorców wyniósł 100%) średni odsetek osób, które były już wcześniej kierownikami, wyniósł 42%. Przy niskim współczynniku sukcesu ten trend może prowadzić do dalszego zamykania się konkursu na nowych badaczy, dla których pozyskanie grantu OPUS może okazać się trudniejsze w porównaniu do ich odpowiedników z początku funkcjonowania konkursu.

Wykres 6. Udział nowych i dotychczasowych grantobiorców

Czy OPUS katapultuje do ERC?

Przy okazji przeanalizowaliśmy polskie granty Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych (ERC). Są one postrzegane jako najbardziej prestiżowe w Unii Europejskiej. Wobec 11 739 przebadanych grantów OPUS, mamy do czynienia jedynie ze 106 grantami ERC (przyznawane są od 2007 roku – dop. RED). Zbudowaliśmy bazę zawierającą informacje o 102, którymi kierowało łącznie 88 osób (kilka z nich zdobyło je wielokrotnie). To niewiele, zwłaszcza w kontekście polskiej składki do ERC. Na każde 1 euro wpłacane przez Polskę do budżetu ERC polscy naukowcy uzyskują jedynie 37 eurocentów.

Spośród tych 88 osób dokładnie połowa pełniła jednocześnie funkcję kierownika OPUS (choć 11 z nich uzyskało OPUS dopiero po otrzymaniu grantu ERC). Z kolei połowa z tych, którzy nie mają OPUS-a na swoim koncie, prowadziła badania finansowane z innych konkursów NCN (przede wszystkim SONATA), a 12 miało granty Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. Cztery osoby uzyskały pojedyncze granty z ERC przed powstaniem Narodowego Centrum Nauki.

O ile udział paneli ST i (co do zasady) NZ wśród osób, które jednocześnie były kierownikami grantów OPUS i ERC, jest podobny do udziału ST i NZ w grantach OPUS w ogóle, o tyle udział HS się wyróżnia. Kierownicy projektów HS, mimo że stanowią zaledwie 8% wszystkich liderów grantów OPUS, to wśród osób, które mają i OPUS-a, i ERC, ich odsetek rośnie do 32%. Ta czterokrotna różnica budzi zainteresowanie i skłania do refleksji, czy aby humaniści nie wykorzystują lepiej doświadczenia nabytego w kraju przy aplikowaniu o granty europejskie. Jest to jednak jedynie ostrożne skojarzenie – trudno wyciągać ogólne wnioski na podstawie tak niskiej próby.

Może część naukowców rezygnuje z prób zdobycia grantów ERC, uznając, że do ich badania wystarczy pozyskiwanie środków z konkursów krajowych? Od grantów ERC może odstraszać przede wszystkim bardzo niski wskaźnik sukcesu, wynoszący dla Polaków 4% (wobec ogólnoeuropejskich 11%). W przywoływanym wcześniej raporcie Rafał Łukasik i Marcin Wroński zaproponowali, by po pozyskaniu dwóch grantów z konkursów NCN aplikowanie o kolejne było możliwe dopiero po złożeniu wniosku do ERC i uzyskaniu tam oceny przynajmniej B. Pod koniec ubiegłego tygodnia NCN ogłosiło zmiany w tym duchu, informując o planowanym od 2028 roku ograniczeniu możliwości uzyskiwania więcej niż dwóch grantów OPUS w ciągu 10 lat, jeżeli nie złożyło się wcześniej wniosku w programach ERC. Zakomunikowano również o wprowadzeniu od 2027 roku półrocznej karencji na składanie nowych wniosków na wszystkie granty Centrum. Docelowo ma to zachęcić polskich naukowców do podejmowania prób sięgania po granty europejskie. W kontekście prezentowanych przez nas danych o rosnącym udziale osób, które były kierownikami grantów OPUS wielokrotnie, można uznać te zmiany za więcej niż uzasadnione.

Krzysztof Żerko, Centrum Łukasiewicz

Jan Muchorowski, student Wydziału Nauk Ekonomicznych UW

Przytoczone obliczenia przygotowano w ramach pracy zespołu Głównego Ekonomisty Sieci Badawczej Łukasiewicz dr. Marcina Wrońskiego. Grupa zajmuje się głównie zagadnieniami związanymi z szansami na poprawę innowacyjności polskiej gospodarki. Wszystkie zgromadzone przez nas arkusze danych, wraz z zebranymi danymi o 11 739 projektach, zostaną upublicznione po opublikowaniu artykułu powstającego na ich bazie i przejściu pełnego procesu recenzji naukowej.