Czy ośrodki kuratorskie to odpowiedź na współczesne zagrożenia dotykające dzieci i młodzież oraz szansa dla nieletnich, którzy nie powinni trafiać do placówek zamkniętych? Nad tym zagadnieniem zastanowią się uczestnicy pierwszego ogólnopolskiego Forum Ośrodków Kuratorskich, które odbędzie się w kwietniu na Uniwersytecie Gdańskim.
Wydarzenie przyjmie formułę spotkania i dialogu ze specjalistami pracującymi na co dzień z dziećmi i młodzieżą, naukowcami, sędziami, kuratorami sądowymi i przedstawicielami innych służb i instytucji, którym jest bliska idea ośrodków kuratorskich.
Ośrodek kuratorski prowadzi działalność wychowawczą, resocjalizacyjną, terapeutyczną, profilaktyczną i kontrolną, zmierzając do zmiany postaw nieletnich w kierunku społecznie pożądanym, zapewniającym prawidłowy rozwój ich osobowości. Stanowi on alternatywę dla instytucji zamkniętych. Jest to otwarta placówka resocjalizacyjna dla nieletnich funkcjonująca w strukturach sądu rejonowego. Szczegółowy sposób funkcjonowania i organizacji ośrodków kuratorskich określa Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 listopada 2022 r. w
sprawie ośrodków kuratorskich (Dz.U. 2022 poz. 2449).
Współczesne koncepcje resocjalizacji nieletnich uzasadniają, że najskuteczniejszym sposobem wywołania progresywnej zmiany osobowo-społecznej u dzieci i młodzieży z syndromem niedostosowania społecznego jest działalność wychowawcza o charakterze wspierającym, ukierunkowana na rozwój akceptowanych społecznie potencjałów młodych osób, które dotychczas funkcjonowały w sposób anormatywny, aspołeczny lub antyspołeczny – twierdzi prof. Marek Konopczyński, pełnomocnik ministra sprawiedliwości ds. nieletnich.
Czy ośrodki mają szansę sprostać tym zadaniom? Jak podkreśla prof. Marek Konopczyński, „zgodnie ze wskazaniami nauk społecznych, traktujemy proces resocjalizacji jako proces inicjowania i doskonalenia pozytywnej zmiany nieletnich w ich rolach społecznych i życiowych, to formuła pracy w ośrodkach kuratorskich najbliższa jest tym koncepcjom i ma szanse spełnić pokładane nadzieje na zwiększenie efektywności oddziaływań profilaktyczno-resocjalizacyjnych wobec dzieci i młodzieży”. Ważna jest tutaj rola kuratora sądowego, który według prof. Konopczyńskiego powinien stać się w miejsce osoby nadzorującej funkcjonowanie podopiecznych, współtwórcą i koordynatorem ich pozytywnej zmiany, a więc współkreatorem ich nowej biografii, a jego kreująca aktywność wychowawcza może zastąpić dotychczasowe sposoby sprawowania administracyjnego i formalnego nadzoru kuratorskiego. Kurator sądowy ma więc szansę pełnić rolę wychowawczą, o którą od lat postulują środowiska akademickie związane z pedagogiką resocjalizacyjną, definiując wychowawcę jako przewodnika po świecie ról i wartości, służącym radą i pomocą w rozwiązywaniu problemów życiowych swoim podopiecznym.
Dr hab. Wojciech Zalewski, dziekan Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego, jeden z organizatorów FOK, zauważa że „ośrodki kuratorskie są jednym z najważniejszych przykładów działań, które pokazują, że skuteczna reakcja na problemy młodych ludzi nie musi oznaczać izolacji, lecz mądre wsparcie w środowisku lokalnym. Dlatego tak ważne jest spotkanie praktyków, naukowców i przedstawicieli instytucji publicznych, którzy wspólnie poszukują nowych metod pracy z nieletnimi i ich rodzinami. Forum Ośrodków Kuratorskich na Uniwersytecie Gdańskim ma być właśnie taką przestrzenią dialogu – miejscem wymiany doświadczeń i refleksji nad tym, jak budować system profilaktyki i resocjalizacji oparty na odpowiedzialności, zaufaniu i idei sprawiedliwości naprawczej”.
Forum Ośrodków Kuratorskich odbędzie się w dniach 16–17 kwietnia na Uniwersytecie Gdańskim. W czasie wydarzenia zaplanowano liczne wykłady, debaty i warsztaty. Środowisko akademickie, przedstawiciele wymiaru sprawiedliwości i kadra ośrodków kuratorskich będą pierwszego dnia dyskutować m.in. o relacji ośrodka z koncepcją sprawiedliwości naprawczej, systemie profilaktyki i resocjalizacji w świetle nowej ustawy o nieletnich, roli diagnozy w pracy resocjalizacyjnej, działaniach (poza)systemowych w obszarze ograniczania zjawiska bezdomności, a także podejmą zagadnienia dotyczące praktyki powstawania placówki w środowisku lokalnym, czy problemów związanych z nadzorem nad funkcjonowaniem ośrodków kuratorskich z perspektywy Ministerstwa Sprawiedliwości. Z udziałem uczestniczek i uczestników forum oraz absolwentów ośrodków kuratorskich zaplanowano także debaty nt. „Dlaczego warto tworzyć kolejne Ośrodki Kuratorskie?”, czy „Dobre praktyki – wyzwania i ograniczenia w funkcjonowaniu ośrodków kuratorskich”.
Kolejnego dnia odbędą się profesjonalne warsztaty tematyczne (aż 11 propozycji) prowadzone przez trenerów specjalizujących się w przygotowanej ofercie (m.in. dr hab. Anna Babicka-Wirkus poruszy zagadnienie zaburzeń seksualnych wśród adolescentów, mgr Dorota Brzezińska pomoże w rozwijaniu wrażliwości kulturowej, a dr hab.
Robert Opora wskaże na potencjały resocjalizacyjne metod grupowych wykorzystywanych w pracy z nieletnimi). Pełną ofertę warsztatową oraz program sesji plenarnej można znaleźć na stronie internetowej wydarzenia.
Należy podkreślić, że wydarzenie zapoczątkowała Rada Główna ds. Społecznej Readaptacji i Pomocy Skazanym, która podjęła w tej sprawie uchwałę nr 2/2025 z dnia 30 maja 2025 roku.
Podsekretarz stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości Maria Ejchart, pełniąca funkcję przewodniczącej Rady Głównej ds. Społecznej Readaptacji i Pomocy Skazanym powołała następnie Zespół organizacyjny ds. przygotowania koncepcji i organizacji Forum Ośrodków Kuratorskich, w skład którego wchodzą: dr Łukasz Wirkus (koordynator wydarzenia), dr hab. Robert Opora, dr hab. Wojciech Zalewski, dr Paweł Kozłowski, dr Małgorzata Piechowicz-Bogaczyk, dr Krzysztof Stasiak, mgr Marta Pięta-Chrystofiak, mgr Ewa Schneider, mgr Beniamin Straszewski, mgr Robert Witkowski i mgr Dariusz Zabrocki.
Przygotowany program wydarzenia wpisuje się w przesłanie prof. Marka Konopczyńskiego dedykowane wszystkim zainteresowanym wzięciem udziału w Forum Ośrodków Kuratorskich: „Ośrodki kuratorskie są więc realną szansą na zmianę paradygmatu myślenia o resocjalizacji nieletnich w kategoriach pojęciowych strukturalistyczno-funkcjonalistycznych na myślenie paradygmatyczne humanistyczno-interpretatywne, które bliższe jest współczesnym kierunkom zmian kulturowo-cywilizacyjnych w przestrzeni europejskiej. Oznacza to, że dotychczasowe sposoby pracy resocjalizacyjnej z nieletnimi oparte na formach izolacjonizmu społecznego oraz metodycznym stosowaniu instrumentalnych kar i nagród, mogą być zastąpione formułą wsparcia wychowawczego, terapeutycznego i opiekuńczego, realizowanego w warunkach sprzyjających rozwojowi parametrów osobowościowych i tożsamościowych podopiecznych ośrodków kuratorskich i tym samym przyczynić się do większej skuteczności procesu ich resocjalizacji, readaptacji i rekulturacji społecznej. Dlatego też powinniśmy dążyć do zwiększenia liczby ośrodków kuratorskich, które powinny istnieć przy każdym sądzie rejonowym w którym są wydziały rodzinne i nieletnich”.
Forum Ośrodków Kuratorskich jest organizowane wspólnie przez Wydział Nauk Społecznych i Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego, Kuratorską Służbę Sądową oraz Pomorskie Stowarzyszenie Zawodowych Kuratorów Sądowych. Patronat honorowy nad przedsięwzięciem objęli m.in.: Minister Sprawiedliwości Waldemar Żurek oraz Rektor Uniwersytetu Gdańskiego prof. Piotr Stepnowski. Patronat medialny sprawuje „Forum Akademickie”.
Magdalena Nieczuja-Goniszewska, Łukasz Wirkus, Robert Witkowski
