Eksploracja heliosfery, fale grawitacyjne, magnetosfery czarnych dziur, nietypowe zderzenia gwiazd, Polska w astronomicznych projektach przyszłości – to tylko kilka przykładów z zagadnień poruszanych na 42 Zjeździe Polskiego Towarzystwa Astronomicznego, który rozpoczął się w Warszawie. Pierwszego dnia wręczono prestiżowe nagrody, w tym Medal Bohdana Paczyńskiego.
Polskie Towarzystwo Astronomiczne organizuje swoje zjazdy co dwa lata. Swoją tematyką obejmują astronomię i badania kosmosu. W tym roku po raz pierwszy gospodarzem wydarzenia jest Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Warszawskiego, obchodzące jubileusz 200-lecia istnienia.
Obserwatorium rozpoczęło działalność z chwilą utworzenia Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego w 1816 roku, bo wtedy katedrę astronomii powierzono Franciszkowi Armińskiemu. Budynek w Alejach Ujazdowskich oddano do użytku 18 sierpnia 1825 roku i w niedługim czasie rozpoczęto pierwsze obserwacje – przypomina prof. Marek Jacek Sarna, prezes Polskiego Towarzystwa Astronomicznego.
Minęło 200 lat i choć Obserwatorium znajduje się w tym samym miejscu, co przed laty, to instrumenty badawcze astronomów znajdują się daleko od siedziby głównej. Miejscem kształcenia młodych adeptów od lat siedemdziesiątych jest Ostrowik, gdzie znajduje się teleskop fotometryczny (0,6 m), zaś główny przyrząd badawczy – teleskop OGLE (1,3 m) stoi w Obserwatorium Las Campanas w Chile. Zjazd PTA to dobra okazja, by podsumować osiągnięcia naukowe zarówno astronomów z OA UW, jak i z innych placówek w kraju.
Prestiżowe nagrody
Podczas ceremonii otwarcia wręczono prestiżowe nagrody przyznawane przez Polskie Towarzystwo Astronomiczne za dokonania naukowe, popularyzację astronomii oraz nagrodę dla młodych naukowców.
Najważniejszym wyróżnieniem przyznawanym od 2013 roku przez Polskie Towarzystwo Astronomiczne jest Medal Bohdana Paczyńskiego, nazwany na cześć jednego z najwybitniejszych polskich astronomów XX wieku. Honoruje się nim za wybitne osiągnięcia w dziedzinie astronomii i astrofizyki. Tym razem laureatów jest aż trzech (po raz pierwszy tak duża liczba): prof. Marcin Kubiak, prof. Michał Szymański i prof. Andrzej Udalski – wszyscy związani z Obserwatorium Astronomicznym Uniwersytetu Warszawskiego oraz projektem OGLE.
Prof. Marcin Kubiak to jeden z inicjatorów Eksperymentu Soczewkowania Grawitacyjnego (Optical Gravitational Lensing Experiment, OGLE), którego celem jest monitorowanie jasności milionów gwiazd w Drodze Mlecznej i pobliskich galaktykach. Pozwala to na badania np. w zakresie mikrosoczewkowania grawitacyjnego, gwiazd zmiennych czy planet pozasłonecznych. Dzięki prof. Kubiakowi projekt OGLE wystartował w 1992 roku, a cztery lata później wybudowano 1,3-metrowy Teleskop Warszawski w Chile. Laureat był współautorem odkrycia pierwszych zjawisk mikrosoczewkowania grawitacyjnego przez OGLE i użycia ich do badań nad ciemną materią, jak również
pierwszego skutecznego użycia metody tranzytów do odkrywania planet pozasłonecznych, podobnie jak metody mikrosoczewkowania grawitacyjnego do tego samego celu.
Prof. Michał Szymański wniósł szczególny wkład w rozwój technologii i oprogramowania do analizy olbrzymich ilości informacji, jakie zbiera OGLE, w szczególności projektując bazy fotometryczne i biblioteki procedur. Aktualnie w bazie danych OGLE znajduje się ponad bilion pomiarów fotometrycznych dla 2 miliardów gwiazd. Dodatkowo jest w niej też milion obrazów nieba. Wraz z prof. Udalskim uruchomił w 1994 roku system do wykrywania zjawisk
mikrosoczewkowania grawitacyjnego tuż po dokonaniu obserwacji (Early Warning System, EWS). Dzięki temu można było na bieżąco zmieniać strategię obserwacji, aby lepiej zbadać przebieg zjawiska. Potem dane z systemu EWS zaczęły być dostępne publicznie w internecie, dzięki czemu inne zespoły mogły dołączyć do badania najciekawszych zjawisk mikrosoczewkowania. W kolejnych latach prof. Szymański stworzył interfejsy WWW do identyfikacji gwiazd w polach obserwowanych przez OGLE, przeglądania gwiazd zmiennych z bazy OGLE i do określania ekstynkcji międzygwiazdowej w kierunku centrum Drogi Mlecznej. Po uruchomieniu w 1996 roku Teleskopu Warszawskiego w Chile współtworzył system akwizycji i redukcji danych oraz system kontroli teleskopu. Oprogramowanie to jest wykorzystywane, z modyfikacjami, do dzisiaj.
Prof. Andrzej Udalski jest liderem grupy OGLE. To światowej klasy specjalista w zakresie budowy instrumentów astronomicznych. W okresie od 1995 do 1996 roku kierował budową Teleskopu Warszawskiego w Obserwatorium Las Campanas w Chile. W roku 2001 samodzielnie zbudował szerokokątną, ośmiodetektorową kamerę mozaikową CCD zawierającą ponad 65 milionów pikseli. W 2010 roku uruchomił kamerę mozaikową kolejnej generacji złożoną z 32 detektorów CCD (256 milionów pikseli). To nadal jeden z największych tego typu instrumentów na świecie. W roku 1993 odkrył pierwsze zjawisko mikrosoczewkowania grawitacyjnego w bazie danych pierwszej fazy projektu OGLE, a niedługo później pierwsze w historii zjawisko mikrosoczewkowania spowodowane przez obiekt podwójny. Odkrył do tej pory osobiście ponad 20 tys. zjawisk mikrosoczewkowania grawitacyjnego.
Zajmuje się też planetami pozasłonecznymi. Na początku XXI wieku opublikował listę kandydatek na planety tranzytujące, wśród których znalazła się pierwsza planeta odkryta tą metodą. Odkrywał też planety metodą mikrosoczewkowania. Jego badania obejmują również gwiazdy zmienne. W szczególności wyznaczył zależności okres-jasność dla cefeid, które posłużyły w 2001 roku do najdokładniejszego w tamtych czasach określenia stałej Hubble’a. Zajmował się badaniami ekstynkcji międzygwiazdowej. Prowadził obserwacje soczewki grawitacyjnej Huchry (Krzyża Einsteina).
Nagroda i Medal im. Włodzimierza Zonna
Przyznawana jest od 1983 roku za popularyzację wiedzy o Wszechświecie. To jedna z najstarszych nagród w Polsce za popularyzację nauki. Patron nagrody był naukowcem o wybitnym talencie popularyzatorskim. W tym roku wręczono trzy nagrody. Otrzymali je Stefan Janta, Adam Michalec oraz Stowarzyszenie Polaris – OPP.
Stefan Janta przez 45 lat pracował w Planetarium Śląskim (wcześniej Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne im. Mikołaja Kopernika w Chorzowie, a obecnie Planetarium – Śląski Park Nauki). Przeszedł przez różne szczeble kariery zawodowej, aż został dyrektorem placówki. Angażował się w Olimpiadę Astronomiczną, zarówno jako autor zadań, juror, ale przede wszystkim jako organizator. Dwukrotnie zorganizował także Międzynarodową Olimpiadę z Astronomii i Astrofizyki (IOAA). Doprowadził do modernizacji Planetarium Śląskiego, pozyskując na ten cel 150 mln zł W ciągu pierwszych dwóch lat działalności w nowej formule, instytucja została odwiedzona przez prawie milion osób.
Adam Michalec to astronom związany z Małopolską. Był pracownikiem Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, gdzie przez kilkadziesiąt lat angażował się w różnorodne inicjatywy popularyzujące astronomię wśród młodzieży oraz poprzez media. Współpracuje z Młodzieżowym Obserwatorium Astronomicznym w Niepołomicach. Od wielu lat publikuje artykuły popularnonaukowe w mediach, np. z cyklu „Spojrzenie w niebo”, a od 2000 r. prowadzi w jednym z krakowskich kościołów regularne pokazy wahadła Foucaulta wraz z prelekcjami astronomicznymi. Angażował się też w organizowanie konferencji „Astronomia XXI wieku i jej nauczanie” skierowanej do nauczycieli. Od 2011 roku jest członkiem komitetu redakcyjnego czasopisma „Delta”. Był jurorem w wielu konkursach astronomicznych.
Stowarzyszenie Polaris – OPP powstało w 1994 roku. Ma swoją siedzibę we wsi Sopotnia Wielka i to tam zbudowało dwa astronomiczne miejsca: obserwatorium astronomiczne w Zespole Szkół nr 4 w Sopotni Wielkiej oraz Młodzieżową Stację Kosmiczną YSS, która jest modelem w skali 1:1 wnętrza modułu Destiny na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS). Stowarzyszenie wykorzystuje też swoje Mobilne Obserwatorium w licznych inicjatywach i wydarzeniach popularyzujących astronomię, m.in. Astroevents, Piknik z Astronomią, Przybliżmy Dzieciom Gwiazdy. Podejmuje działania związane z ochroną ciemnego nieba, czyli przeciwdziałaniem nadmiernemu zanieczyszczeniu sztucznym światłem. Od 2004 roku prowadzi projekt „Ciemne niebo”.
Nagroda dla młodego naukowca
Trzecia z nagród Polskiego Towarzystwa Astronomicznego dotyczy młodych naukowców, do 35 roku życia. Doceniany jest nią wybitny, indywidualny dorobek naukowy w dziedzinie astronomii. Po raz pierwszy nagrodę przyznano w 1959 roku i jako jedyna ma ona poza prestiżem także wymiar finansowy.
Tegorocznym laureatem został dr Łukasz Tychoniec prowadzący badania nad formowaniem się gwiazd i dysków protoplanetarnych z wykorzystaniem danych z najważniejszych teleskopów naziemnych i kosmicznych. Jest współautorem 65 recenzowanych prac naukowych wieloautorskich, w siedmiu z nich jest pierwszym autorem. Ukończył studia astronomiczne na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, doktorat uzyskał na Uniwersytecie w Lejdzie (Holandia), a staże podoktorskie odbywał w Europejskim Obserwatorium Południowym (ESO) oraz na Uniwersytecie w Lejdzie.
10 sesji tematycznych
W programie 42 Zjazdu Polskiego Towarzystwa Astronomicznego zaplanowano dziesięć sesji tematycznych poświęconych m.in. historii Obserwatorium Astronomicznego UW, układom planetarnym i małym ciałom, obiektom zwartym i astronomii wieloaspektowej; astrofizyce fal grawitacyjnych i wysokich energii; gwiazdom, układom gwiazdowym oraz materii międzygwiazdowej; kosmologii i wielkoskalowej strukturze Wszechświata. Większość wykładów prowadzona jest w języku angielskim. Konferencja potrwa do 12 września w budynku Starej Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego.
Polskie Towarzystwo Astronomiczne zrzesza zawodowych astronomów. Istnieje od ponad 100 lat, powstało w 1923 roku. Jest towarzystwem naukowym, ale prowadzi też działalność popularyzującą astronomię, m.in. wydając czasopismo „Urania – Postępy Astronomii”, internetowy portal www.urania.edu.pl, czy cykl programów telewizyjnych Astronarium.
MK, źródło: PTA
