Zgromadzenie, skatalogowanie, opracowanie oraz upowszechnienie dokumentów dotyczących działalności Teatru Śląskiego im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach – to cel projektu badawczego realizowanego na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Śląskiego. Na jego realizację przeznaczono blisko 850 tys. zł z Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki.
W 2022 roku minęła 100. rocznica działalności głównej polskiej sceny dramatycznej na Górnym Śląsku. Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach to kluczowe miejsce na kulturalnej mapie regionu, które odegrało – i wciąż odgrywa – szczególną rolę w tworzeniu narodowej i autochtonicznej tożsamości jego mieszkańców.
Katowicka scena funkcjonowała najpierw jako Teatr Polski (od 1922 roku), a następnie Teatr im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach (od 1936 roku). Dopiero w 1945 roku, po zakończeniu II wojny światowej, podkreślono w jej nazwie przynależność do regionu, dzięki czemu swą dalszą działalność instytucja prowadziła i nadal prowadzi jako Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach.
Wynikało to z potrzeby wyróżnienia teatru na mapie Polski, podkreślenia wagi tej instytucji dla całego regionu – wyjaśnia dr hab. Dorota Fox. – Dzieje Teatru Śląskiego po 1989 roku świadczą o zwrocie w stronę rodzimej publiczności. Śląskość zagościła na deskach teatru w sposób dosłowny – można ją było odczytać nie tylko z nazwy, ale i odkryć w repertuarze, w którym znalazły się sztuki w języku śląskim, a nie jedynie stylizowane na regionalną mowę – dodaje badaczka z Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Śląskiego.
To właśnie pod jej kierunkiem realizowany jest projekt „Teatr Śląski w archiwach i przekazach ustnych”, mający na celu zgromadzenie dokumentów dotyczących działalności teatru od 1922 roku, a następnie ich skatalogowanie, opracowanie oraz upowszechnienie. Tworzona w ten sposób baza danych będzie podstawą archiwum cyfrowego (net-archiwum), które w przyszłości zostanie zintegrowane z internetową Encyklopedią Teatru Polskiego.
W inicjatywę zaangażowane są badaczki Instytutu Nauk o Kulturze Uniwersytetu Śląskiego z dawniejszego Zakładu Teatru i Dramatu. Współpracują z nimi także uznani teatrolodzy, m.in. dr Barbara Maresz, kierująca zbiorami specjalnymi Biblioteki Narodowe, oraz Janusz Legoń, który współprowadzi Encyklopedię Teatru Polskiego przy Instytucie Teatralnym im. Zbigniewa Raszewskiego w Warszawie. Niezwykle cenne jest również wsparcie osób zawodowo związanych z Teatrem Śląskim, m.in. Anną Podsiadło, która przez wiele lat kierowała Biblioteką i Archiwum Artystycznym tej instytucji, oraz Natalią Juranek – absolwentką kulturoznawstwa, która obecnie prowadzi dział dokumentacji.
Pomysł stworzenia archiwum był dyktowany potrzebą czasu, podjęcia ponownej refleksji nad miejscem Teatru Śląskiego jako instytucji wiodącej w regionie. To teatr powstały w okresie przyłączenia Górnego Śląska do Polski, który w tych okolicznościach musiał wychodzić naprzeciw oczekiwaniom władzy państwowej i mieszkańców regionu, nieufnych wobec polskości. Z pewnością zwracano uwagę na Śląsk, jeśli chodzi o zasoby i przemysł, natomiast kultura śląska z jej odmiennością – uzasadnioną biegiem dziejów – była trudna do przyjęcia i zaakceptowania – tłumaczy koordynatorka projektu.
Dzieje teatru zapisane w archiwach
Projekt, który wpisuje się w badania nad dziedzictwem narodowym, zaplanowano na cztery lata. Archiwum obejmie dzieje teatru od 1922 do 2022 roku. Zespół przeprowadzi badania w zakresie m.in. inicjatyw podejmowanych na rzecz dziedzictwa kulturowego regionu oraz wypracowywania pozycji artystycznej wśród rodzimych scen. Zasadniczy etap prac obejmie kwerendy w archiwach publicznych oraz prywatnych zlokalizowanych zarówno w regionie, jak i poza nim (m.in. w Krakowie, Opolu, Warszawie).
Mamy na celu zbadanie różnego rodzaju dokumentów dotyczących życia teatralnego, które inicjowała katowicka scena. Oprócz przedstawień teatralnych interesować nas będą także relacje pomiędzy działaniami teatru a polityką władz, w tym rola zawodowego teatru repertuarowego w zmieniającej się polityczno-społecznej historii Śląska – podkreśla dr hab. Dorota Fox.
Podstawą prowadzonych badań jest archiwum Teatru Śląskiego. Projekt ma wspomóc dopracowanie zbiorów materiałów źródłowych przygotowywanych wewnętrznie w teatrze, które są obecnie dostępne w domenie publicznej jako archiwum Teatru Śląskiego, oraz dopełnić je o historie mówione. Wiele dokumentów pracy teatru nie zostało jeszcze dokładnie opracowanych i skatalogowanych, a z pewnością stanowią one ciekawy materiał do wykorzystania przez badających dzieje sceny i jej specyfikę.
To oczywiście nie wyczerpuje zasobów archiwalnych tej instytucji, w której zbiorach znalazły się również dokumenty Polskiego Teatru Dramatycznego, działającego w okresie dwudziestolecia międzywojennego we Lwowie. Zespół tego teatru, który przybył na Śląsk w 1945 roku, przywiózł ze sobą bogate archiwum swojej działalności. Zbiory lwowskie znajdują się obecnie w Bibliotece Śląskiej, gdzie zostały skatalogowane i opracowane. Planujemy zatem współpracę z Biblioteką, co umożliwi nam odnotowanie tych zbiorów oraz stworzenie połączeń między jej zasobami a zasobami innych instytucji posiadających unikatowe materiały archiwalne dotyczące katowickiej sceny – wskazuje badaczka.
Ponadto naukowcy zaangażowani w projekt zapoznają się ze zbiorami m.in. Teatru Polskiego Radia, katowickiego oddziału Telewizji Polskiej, Muzeum Śląskiego (szczególnie Centrum Scenografii Polskiej), Muzeum Historii Katowic, a także śląskich oddziałów Instytutu Pamięci Narodowej oraz Archiwów Państwowych.
Archiwum mówione
Jednym z wyników prowadzonych badań będzie archiwum mówione zawierające wypowiedzi osób związanych z katowicką sceną. W planach są rozmowy m.in. z przedstawicielami władz teatru, m.in. Bogdanem Toszą (dyrektor naczelny i artystyczny w latach 1992–2003) i Krystyną Szaraniec (jedyna kobieta na stanowisku dyrektora naczelnego w latach 2005–2013), jak również z członkami zespołu artystycznego, m.in. Bogumiłą Murzyńską-Głybin oraz Romanem Michalskim, obecnie najstarszym pracownikiem śląskiej placówki. Zespół przeprowadzi także wywiady z innymi osobami zatrudnionymi od lat w teatrze: aktorami, scenografami, przedstawicielami personelu technicznego i administracyjnego oraz badaczami tej instytucji – prof. Andrzejem Linertem, autorem wielu monografii poświęconych działalności teatru, oraz dr Elżbietą Nawrat, autorką książki Teatr Polski w Katowicach: O artystycznej działalności sceny dramatycznej w latach 1922–1939.
Niezwykle pomocna będzie współpraca z byłymi i obecnymi pracownikami Teatru Śląskiego, w tym ze wspomnianą wcześniej Anną Podsiadło, która – z uwagi na wieloletnią pracę w teatrze – dobrze zna osoby związane z tą instytucją, a także pomoc zespołu Encyklopedii Teatru Polskiego, który może wesprzeć cyfrowe zabezpieczenie danych archiwum. Świadectwa ustne będą rejestrowane zarówno w nagraniach audio, jak i formie audiowizualnej, zgodnie z wolą respondenta.
Badacze planują również wydanie przewodnika bibliograficznego zawierającego teatralia zgromadzone w różnych archiwach oraz leksykonu tematycznego pt. Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego 1922–2022. Publikacje zostaną opracowane przede wszystkim w wersji zdigitalizowanej, co umożliwi wykorzystanie rozleglejszej bazy danych oraz materiałów źródłowych i ikonicznych, które znajdą się w dostępie publicznym. Zespół przygotuje także ich wersje książkowe, ukażą się jednak głównie jako reprezentacja powstałego archiwum cyfrowego teatru.
Leksykon, złożony z haseł przedmiotowych i biograficznych, jest naszą odpowiedzią na potrzebę stworzenia wielogłosowej historii Teatru Śląskiego. Chcielibyśmy przybliżyć w nim również tematy trudne i podjąć wątki, które w dotychczas powstałych publikacjach były marginalizowane lub pominięte z uwagi na założony cel ich autorów – zaznacza dr hab. Dorota Fox. – Obserwujemy dziś wzrost świadomości odrębności śląskiego regionu w zakresie zarówno języka, jak i rdzennej kultury. Warto więc pokazać miejsce i rolę Teatru Śląskiego w szerszym kontekście historyczno-kulturowym, żebyśmy nie patrzyli na jego dzieje wyłącznie w jednej perspektywie – przekonuje.
Julia Galas, źródło: UŚ