Wokół nauki
19 Stycznia
Antygen – Studenckie Koło Naukowe Mikrobiologów i Immunologów działające na Uniwersytecie Szczecińskim, fot. Marcin Boduszek
Opublikowano: 2024-01-19

Perspektywy studenckich kół naukowych

Studenckie koła naukowe są organizacjami umożliwiającymi poszerzanie wiedzy i umiejętności studentów oraz wspieranie rozwoju zawodowego.

Ubiegły rok był pierwszym od czasu wybuchu pandemii COVID-19, kiedy to studenci mogli niemalże bez ograniczeń uczestniczyć w życiu studenckim, tj. w zajęciach prowadzonych w sposób tradycyjny, konferencjach czy spotkaniach i wydarzeniach organizowanych przez liczne organizacje działające w ramach struktur uczelni. Jedną z takich organizacji są koła naukowe zrzeszające studentów w celu rozwijania, pogłębiania i upowszechniania wiedzy oraz realizacji społecznych inicjatyw w zakresie współpracy z lokalnymi podmiotami.

Początków istnienia kół naukowych można upatrywać już w XII wieku, czyli wraz z powstaniem pierwszych uniwersytetów. Na przestrzeni wieków organizacje te zmieniały się oraz dostosowywały zakres i cele działania do zmieniających się warunków. Zawsze jednak działalność tych organizacji zyskiwała wysokie uznanie, a ich członkowie cieszyli się prestiżem. Należeli do tzw. elit, które zyskiwały uznanie nie tylko w środowisku akademickim, ale i w późniejszym życiu zawodowym.

Obecnie koła naukowe funkcjonują jako grupy zarejestrowane, choć nie posiadają osobowości prawnej. Ich działalność prowadzona jest na podstawie ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz.U. 2018, poz. 1668 z poz. zm.), statutu uczelni i własnego regulaminu. Koła naukowe stanowią organy wewnętrzne uczelni, które są za nie w pełni odpowiedzialne. Każda uczelnia ma w swych strukturach różne koła naukowe. Uczestnictwo w pracach koła wiąże się z wieloma aktywnościami i przynosi ich uczestnikom często wymierne korzyści w postaci nawiązywania współpracy z innymi organizacjami studenckimi, pozarządowymi oraz przedsiębiorstwami. Tym samym koła naukowe to organizacje niewątpliwie przyczyniające się do podnoszenia wiedzy i umiejętności oraz wspierania rozwoju zawodowego studentów.

W świetle regulacji prawnych i statutów uczelni

Zgodnie z ustawą Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce studenci mają prawo zrzeszania się w uczelnianych organizacjach studenckich, w szczególności w kołach naukowych oraz zespołach artystycznych i sportowych.

Koła naukowe mają endogeniczny charakter, gdyż powstają z inicjatywy studentów o podobnych zainteresowaniach i oczekiwaniach. Zrzeszają wyłącznie studentów lub studentów i nauczycieli akademickich. Opiekę naukową nad studenckimi kołami naukowymi sprawują nauczyciele akademiccy. Pełnią oni bezpośredni nadzór nad merytoryczno-finansową działalnością uczelnianej organizacji, wspierają działania studentów oraz wspomagają kontakty z organami uczelni. Koła naukowe mają prawo występowania z wnioskami do organów uczelni lub do organów samorządu studenckiego w sprawach dotyczących studentów uczelni. Organy uczelni mogą przeznaczać środki materialne dla uczelnianych organizacji studenckich i stowarzyszeń. Obowiązkiem tych organizacji jest przedstawienie władzom uczelni sprawozdania i rozliczenia z otrzymanych środków nie rzadziej niż raz w semestrze.

Uczelniane organizacje studenckie podlegają rejestracji, z wyłączeniem organizacji studenckich działających na podstawie ustawy z 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U. 2020, poz. 2261). Rejestr uczelnianych organizacji studenckich jest jawny, a organem rejestrującym i prowadzącym rejestr uczelnianych organizacji studenckich zgodnie z przepisami ustawy jest rektor. Od decyzji rektora w sprawie rejestracji przysługuje odwołanie do ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego i nauki. Warunkiem rejestracji uczelnianej organizacji studenckiej jest zgodność jej statutu (regulaminu, deklaracji założycielskiej) z przepisami prawa i statutem uczelni. Rektor uchyla uchwałę organu uczelnianej organizacji studenckiej niezgodną z przepisami prawa, statutem uczelni lub statutem (regulaminem, deklaracją założycielską) tej organizacji. Rektor rozwiązuje uczelnianą organizację studencką, jeżeli jej działalność rażąco lub uporczywie narusza przepisy ustawowe, statut uczelni lub statut (regulamin, deklaracja założycielska) organizacji.

Zgodnie z przepisami ustawy działalność kół naukowych jest regulowana przez statut lub regulamin zgodny ze statutem danej uczelni. W statucie regulującym działalność koła naukowego odnaleźć można cele, do jakich zostało ono powołane, jak i przedmiot jego działalności. Najczęściej wśród celów działania studenckich kół naukowych wymienia się:

  • umożliwienie członkom kół naukowych poszerzania wiedzy i umiejętności przez aktywną działalność oraz współpracę z kadrą naukową wydziału, instytutu lub katedry;
  • propagowanie wśród studentów wiedzy z danej dziedziny;
  • nawiązanie współpracy z podobnymi kołami naukowymi w innych uczelniach w Polsce;
  • umożliwienie rozwoju wszelkich umiejętności członków koła z danego zakresu;
  • ścisłą współpracę z lokalnymi podmiotami z otoczenia społecznego.

Do realizacji postawionych celów koła naukowe określają również zadania, które można podzielić na trzy grupy, tj. zadania naukowe, społeczne oraz kształtujące sylwetkę absolwenta (por. tabela 1). Tym samym powołanie koła naukowego ma na celu poszerzenie wiedzy i umiejętności oraz podejmowanie inicjatyw na rzecz środowiska lokalnego studentów, którzy biorą udział w pracach danego koła.

Koła naukowe na uczelniach

Jak już podkreślano, na wszystkich uczelniach, bez względu na ich formę organizacyjno-prawną, funkcjonują liczne koła naukowe. Baza tych kół prowadzona przez Parlament Studentów Rzeczypospolitej Polskiej obejmuje ponad 2 tys. rekordów z różnego typu i rodzajów uczelni. Uczelnie chętnie chwalą się na forum ogólnopolskim, a nawet międzynarodowym, dokonaniami studentów działających w kołach naukowych funkcjonujących w ramach danej uczelni. Niestety koła naukowe najczęściej zrzeszają niewielką liczbę studentów, ok. 20 osób, a pandemia COVID-19 nie przyczyniła się do zmiany tej sytuacji. Wręcz przeciwnie, w latach 2020–2022 zaobserwowano wyraźnie słabnące zainteresowanie udziałem nowo zrekrutowanych osób, jak również dopływem studentów wyższych roczników do istniejących już struktur. Zdalny lub hybrydowy charakter prowadzenia kształcenia oraz udziału w różnego rodzaju konferencjach i sympozjach również przyczynił się do ograniczenia dynamiki i zaangażowania członków tych organizacji w podejmowanych działaniach.

Badania (Majchrzak I., Zbaraszewska A., 2018, Studenckie koła naukowe jako organizacje umożliwiające poszerzanie wiedzy i umiejętności studentów wydziałów ekonomicznych uczelni szczecińskich, „Folia Pomeranae Universitatis Technologiae Stetinensis”, seria OECONOMICA, Tom 344(91), Zeszyt 2, s. 61–70; Wróblewska W., 2013, Postawy studentów wobec działalności w kołach naukowych, „Przegląd Badań Edukacyjnych” Vol. 2, No 17, 121-133) wskazują, że najczęstszymi motywami aktywnego udziału w pracach kół naukowych są:

  • możliwość pogłębiania wiedzy i własnych zainteresowań;
  • organizacja i udział w różnego rodzaju inicjatywach, tj. konferencjach, sympozjach, warsztatach, szkoleniach, webinariach itp.;
  • perspektywy nawiązania współpracy z otoczeniem lokalnym, w tym z potencjalnymi pracodawcami;
  • zdobycie nowych umiejętności i doświadczeń praktycznych.

Ponadto członkowie kół naukowych wskazują na możliwość aktywnego spędzenia wolnego czasu, poznania ciekawych ludzi o podobnych zainteresowaniach oraz nawiązania kontaktów i przyjaźni.

Należy podkreślić, iż członkowie kół naukowych nie tylko poszerzają wiedzę teoretyczną, mają również możliwość doskonalenia tzw. umiejętności „miękkich”, jak praca zespołowa, organizacja pracy i zarządzanie zespołem ludzkim, promocja i aktywizacja społeczności lokalnej (Nymś-Górna A., 2021, Wokół uniwersyteckich kół naukowych – przegląd pojęć i możliwości, „Parezja” 2/2021(16), s. 49). Ponadto zyskujące obecnie na znaczeniu podejmowanie współpracy z otoczeniem wpływa na możliwość zdobycia przez studenta doświadczenia praktycznego i budowania swojej wartości w oczach pracodawców, jak i na ocenę uczelni w zakresie aktywności podejmowanych działań na rzecz współpracy z praktyką gospodarczą. Podstawowe umiejętności, jakie mogą posiąść członkowie kół naukowych, przedstawia rysunek 1.

Zakres umiejętności pozyskiwanych przez studentów aktywnie uczestniczących w działalności kół naukowych przedstawiony na rysunku 1. jednoznacznie wskazuje, że są to organizacje doskonalące wiedzę i umiejętności studentów oraz rozwój zawodowy.

Mimo wskazania tak wielu pozytywnych aspektów członkostwa w studenckich organizacjach naukowych, jak już podkreślano, nie obserwuje się wzrostu zainteresowania aktywnym udziałem w ich strukturach. Powstaje zatem pytanie, co powstrzymuje studentów przed zasileniem istniejących już kół naukowych bądź podjęciem inicjatywy utworzenia nowej jednostki spełniającej ich oczekiwania?

Bariery uczestnictwa

Stosunkowo małe zainteresowanie uczestnictwem w kołach naukowych wynika przede wszystkim z „elitarności” przynależności do organizacji tego typu. Mimo że na przestrzeni lat traci na znaczeniu takie podejście, to w dalszym ciągu uznaje się, że koła naukowe skupiają ambitnych, pełnych pasji i otwartych na poszerzanie wiedzy studentów. Dlatego wśród najczęstszych powodów nikłego zainteresowania aktywną działalnością w ramach kół naukowych wskazuje się (Majchrzak, Zbaraszewska 2018):

  • brak chęci pogłębiania wiedzy i zainteresowań;
  • brak wolnego czasu na pełne zaangażowanie w prowadzoną działalność;
  • obawę przed brakiem wystarczającej energii i zaangażowania w podejmowane działania;
  • niewystarczającą ofertę istniejących kół naukowych, tj. niespełniającą oczekiwań studentów;
  • niedostateczną wiedzę na temat kół naukowych funkcjonujących w ramach uczelni czy wydziału;
  • całkowity brak zainteresowania i niechęć do aktywnego uczestnictwa w życiu akademickim.

Obserwacja zaangażowania i zachowań studentów podczas zajęć dydaktycznych może również wskazywać na nowy problem wynikający z cech charakterystycznych pokolenia Z, które właśnie zasila szeregi społeczności akademickiej. Pokolenie to cechuje bowiem między innymi beztroska, nieumiejętność pracy w grupie, indywidualizm przeradzający się niejednokrotnie w egoizm oraz brak cierpliwości i pokory. Tym samym cechy te mogą świadczyć o braku umiejętności organizacyjnych, tj. planowania, koordynowania zespołu czy zarządzania czasem, których wymaga praca w kole naukowym.

W celu ograniczenia wskazanych barier niezbędne jest dokonanie zmian, między innymi w zakresie zwiększenia działań marketingowych ze strony przedstawicieli kół naukowych, które zachęcałyby do wstąpienia w szeregi tych organizacji nowych członków. Ponadto niezbędne jest zintensyfikowanie działań w zakresie promocji pracy w kołach naukowych przy jednoczesnym zwiększeniu wsparcia finansowego podejmowanych działań.

Perspektywy rozwoju kół

Trudno jednoznacznie wskazać, w jakim kierunku będą się rozwijać poszczególne struktury akademickie, w tym koła naukowe. Jak się podkreśla w literaturze przedmiotu, dostosowanie funkcjonowania kół naukowych do oczekiwań studentów nie jest zadaniem prostym. Wynika to między innymi z historycznych uwarunkowań ich funkcjonowania, tj. ograniczeń wynikających z mechanizmów regulujących ich aktywność i sposób finansowania prowadzonej działalności, elitarności i względnej hermetyczności, niedostatecznego zaangażowania, pomysłowości oraz innowacyjności społeczności tworzącej struktury kół naukowych oraz jej otwartości na podejmowanie różnorodnych działań, dużej rotacji uczestników kół naukowych i względnie krótkiego okresu ich zaangażowania w działalność organizacji przy jednoczesnym braku przekazywania kolejnym pokoleniom zdobytej wiedzy i doświadczenia, znacznego rozproszenia kół naukowych, powodującego dublowanie się podejmowanych działań (Smużewska M., 2015, Studencki ruch naukowy w polskich uniwersytetach z perspektywy zmian zachodzących we współczesnym szkolnictwie wyższym, „Nauka i Szkolnictwo Wyższe” 1(45), Poznań, s. 229-231; Śnieżek E., 2017, Koła naukowe jako istotny element kształtowania wiedzy, umiejętności i kompetencji studentów [w:] Trendy biznesu pod red. E. Śnieżek, Wydawnictwo SIZ, Akademia Młodych Innowatorów Zarządzania, Łódź, s. 12).

Niemniej jednak koła naukowe mają potencjał do dalszego rozwoju i posiadają wiele perspektyw na przyszłość. Do takich działań rozwojowych można zaliczyć:

  • współpracę międzyuczelnianą, którą koła naukowe mogą obecnie rozwijać z innymi uczelniami, zarówno krajowymi, jak i zagranicznymi. Współpraca taka umożliwia szeroko pojętą wymianę wiedzy, doświadczeń i zasobów oraz organizację wspólnych projektów badawczych;
  • interdyscyplinarność przejawiającą się w łączeniu różnych dziedzin nauki, a tym samym w tworzeniu różnorodnych kół naukowych. Działania takie mogą przyczynić się do osiągnięcia wielu korzyści, między innymi w zakresie rozwiązywania złożonych i skomplikowanych problemów naukowych, które mogą być rozpatrywane z różnych perspektyw;
  • wykorzystywanie nowych technologii pozwalających na zwiększenie możliwości rozwoju kół naukowych i prowadzonych przez nie badań przy wsparciu takich narzędzi jak internet, platformy e-learningowe, komunikacja online.

Uczelnie niejednokrotnie starają się już wdrażać w większym lub mniejszym zakresie wskazane zmiany. Efekty podejmowanych działań można zaobserwować na stronach internetowych poszczególnych kół naukowych. Wskazują one na liczne osiągnięcia w prowadzonych badaniach, podejmowanych inicjatywach, które zachęcają studentów do przyłączania się oraz aktywnego uczestnictwa. Koła naukowe mają również możliwość korzystania ze środków Ministerstwa Edukacji i Nauki, które w roku 2023 desygnowało prawie 10 mln zł na ich wsparcie w ramach programu „Studenckie koła naukowe tworzą innowacje”. Celem programu jest wsparcie studentów w realizacji innowacyjnych projektów, podniesienie jakości działalności kół naukowych, a także usprawnienie mechanizmu transferu technologii i rozwiązań technicznych do sfery gospodarczej.

* * *

Wykłady, ćwiczenia, laboratoria, konwersatoria, lektoraty, wf – plan zajęć studenta wypełniają różne zajęcia obowiązkowe. Nie zawsze jednak pozwalają one na rozwijanie pasji czy umiejętności potrzebnych w przyszłej pracy zawodowej. W tej sytuacji najlepiej sprawdzają się studenckie koła naukowe. Działalność kół naukowych sprzyja integracji nie tylko w ramach wydziału czy szkoły wyższej, lecz także w szerszym zakresie – międzyuczelnianym. Współpraca młodych naukowców daje możliwość skonfrontowania własnej wiedzy z dorobkiem innych uczelni.

Akademickie koła naukowe dają okazję do samodzielnego przeprowadzenia badań i analiz, udziału w spotkaniach z praktykami, warsztatach, sympozjach i konferencjach naukowych. Istotnym elementem działalności członków kół naukowych jest także samo organizowanie tych form. Szukanie sponsorów i współpraca z mediami pozwalają młodym ludziom zebrać cenne doświadczenia i nawiązać ciekawe kontakty.

Działalność kół naukowych może być także rozpatrywana w aspekcie społecznym, jako prowadzenie działań edukacyjnych, promowanie świadomości ekologicznej czy wspieranie społeczności lokalnych poprzez realizowane badania i przygotowywane ekspertyzy, czy też angażowanie się ich przedstawicieli w projekty społeczne i inne inicjatywy.

Współpraca z różnymi podmiotami gospodarczymi podczas prac w kole naukowym umożliwia wykorzystanie wiedzy teoretycznej w praktyce. Umiejętności te pozwalają na zwiększenie doświadczenia przyszłego absolwenta uczelni, co może wpłynąć na uzyskanie pozytywnej oceny przez przyszłego pracodawcę.

dr Iwona Majchrzak, Katedra Ekonomii, Finansów i Rachunkowości,

Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie

dr Anna Zbaraszewska, Katedra Rachunkowości,

Instytut Ekonomii i Zarządzania, Uniwersytet Szczeciński

Rys. 1. Umiejętności pozyskiwane w ramach aktywnego udziału w strukturze kół naukowych, źródło: Kurzyk B., 2015, Model organizacji koła naukowego a rozwój praktycznych kompetencji studentów [w:] Nauczyciel akademicki wobec nowych wyzwań edukacyjnych pod red. P. Wdowińskiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, s. 132.
Dyskusja (1 komentarz)
  • ~Student 14.02.2024 23:05

    Bardzo dziękuję za przyjemny w odbiorze tekst. Chciałbym dodać do dyskusji dwie kwestie, które wpływają na aktualną sytuację kół naukowych na poszczególnych uczelniach. Pierwsza odnosi się do spraw stricte finansowych - wiele organizacji nie ma środków na swoją działalność, swoje projekty muszą ograniczać do tych bezkosztowych, co w szerszym efekcie skutkuje rezygnacją z prowadzenia działalności naukowej, na rzecz popularyzatorskiej i promocyjnej (kierunku, wydziału, uczelni). Koła naukowe nie mogą też rywalizować ze sobą na tym samym poziomie. O ile mają możliwość pozyskania środków na swoją działalność, to nie jest ona na tyle porównywalna pomiędzy różnymi uczelniami. Przykładowo UW na działalność kół naukowych przeznacza 1,2 mln zł, podczas gdy największa publiczna uczelnia po wschodniej stronie Wisły przeznacza na ten cel 95 tys. zł (50 tys. - Grant Rektorski; 45 tys. - Grant Samorządu Studentów). Drugi problem odnosi się już bezpośrednio do osób pełniących funkcję opiekuna danego koła naukowego, których działania skutkują niechęcią do podejmowania działalności w ramach kół. Opiekunowie często zabraniają studentom udziału w konferencjach oraz publikacji ich pierwszych tekstów naukowych. Przykładowo jako redaktor pewnej publikacji pokonferencyjnej z zaskoczeniem przyjąłem maila od jednego z pracowników naukowych, który wręcz nakazał mi wycowanie tekstu jego studenta (członka koła, którym się opiekuje), ponieważ dany student zrobił to bez jego wiedzy, a ten nie wyraża na to zgody - mając przy tym jednocześnie świadomość, że nie podstaw prawnych do takiego ograniczenia. Inny przypadek to wątpienie w zdolności studentów - w jednym instytucie istnieją dwa koła naukowe z dwoma różnymi opiekunami - jedno z nich organizuje corocznie kilkanaście jeśli nie kilkadziesiąt projektów, podczas gdy drugie (paradoksalnie bardziej liczne) organizuje tylko jeden mały projekt skierowany do szkół średnich (trwający max. 3 tygodnie), ponieważ zdaniem opiekuna - mimo wszelkich chęci, pomysłów i możliwości członków - dane koło nie będzie w stanie zrobić czegoś więcej. Gdyby jednak przysiąść do tej kwestii dłużej i przeprowadzić szersze rozmowy z przedstawicielami danych organizacji, okazałoby się, że problemów jest jednak więcej.