Czy umiędzynarodowienie działalności Polskiej Komisji Akredytacyjnej przyczyni się do zwiększenia widoczności w skali europejskiej kierunków kształcenia oferowanych przez polskie uczelnie?
Europejski Obszar Szkolnictwa Wyższego (EOSW, ang. European Higher Education Area – EHEA) skupia obecnie 47 krajów, a celem jego utworzenia było doprowadzenie do automatycznej uznawalności dyplomów w tych krajach (obecnie Rosja i Białoruś są zawieszone ze względu na agresję na Ukrainę). Aktualne informacje na temat EOSW są publikowane na stronie internetowej ehea.info.
Jednym z filarów Europejskiego Obszaru Szkolnictwa Wyższego jest zapewnianie jakości. Proces ten zakłada, że tylko programy studiów (kierunki), które posiadają zewnętrzne zapewnienie jakości, mogą liczyć na rozpoznawalność w skali europejskiej. Proces ewaluacji (oceny) kierunków realizowany jest przez krajowe agencje zapewniające jakość, w przypadku Polski przez Polską Komisję Akredytacyjną. Rezultatem ewaluacji jest ocena pozytywna lub negatywna. W dużym uproszczeniu można przyjąć, że ocena pozytywna jest, w pewnym sensie, przyznaniem akredytacji europejskiej, dzięki której kierunek nie tylko może być prowadzony, ale jest widoczny w Europejskim Obszarze Szkolnictwa Wyższego. Widoczność ocen kierunków kształcenia można sprawdzić w publicznie dostępnej bazie prowadzonej przez EQAR – Europejski Rejestr Instytucji Działających na rzecz Zapewniania Jakości w Szkolnictwie Wyższym (albo krócej: Europejski Rejestr Agencji Zapewniających Jakość). Baza ta nazywa się DEQAR (The Database of External Quality Assurance Results – Baza Rezultatów Zewnętrznego Zapewniania Jakości) i jest dostępna pod adresem: https://www.eqar.eu/qa-results/search/.
W Polsce jedyną instytucją, która ma możliwość realizacji ocen umożliwiających ich widoczność w bazie DEQAR, jest PKA. Na ten moment Komisja umieściła w bazie prawie 7200 raportów ze swoich ocen programowych oraz 391 raportów z ocen instytucjonalnych prowadzonych do 2018 roku (stan na: 16 VI 2025). Ta możliwość wynika z przynależności PKA do ENQA – Europejskiego Stowarzyszenia na rzecz Zapewniania Jakości w Szkolnictwie Wyższym (ang. The European Association for Quality Assurance in Higher Education), co znowu jest warunkiem wpisania PKA do EQAR-u. Warto dodać, że obecność w ENQA i wpisanie do EQAR-u wymaga od Polskiej Komisji Akredytacyjnej przechodzenia cyklicznych audytów prowadzonych przez ENQA. Ostatni taki audyt PKA z powodzeniem przeszła w pierwszej połowie 2024 roku i dzięki temu otrzymała prolongatę wpisu do EQAR-u do 28 czerwca 2028 roku.
Jedną z aktywności, które może realizować Polska Komisja Akredytacyjna w ramach EOSW/EHEA, jest ocena wspólnych programów studiów. Artykuł 60. ustęp 1. ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce mówi, iż „Uczelnia może prowadzić studia wspólne z (…) zagraniczną uczelnią lub instytucją naukową”. Natomiast artykuł 249. ustęp 1. ww. ustawy w rozdziale dotyczącym ewaluacji jakości kształcenia mówi, że „W przypadku studiów, o których mowa w art. 60 ust. 1, prowadzonych z zagraniczną uczelnią lub instytucją naukową, ocena jakości kształcenia jest przeprowadzana przez PKA albo inny podmiot zarejestrowany w Europejskim Rejestrze Instytucji Działających na rzecz Zapewniania Jakości w Szkolnictwie Wyższym (EQAR), wskazany w umowie, o której mowa w tym przepisie. Ocena jest przeprowadzana zgodnie z międzynarodowymi standardami w zakresie zapewniania jakości kształcenia na studiach wspólnych”.
Tak więc realizacja ocen programów wspólnych przez PKA wskazana jest zarówno w ustawie PSWN, a zatem w naszej krajowej legislacji, jak również w Europejskim Obszarze Szkolnictwa Wyższego, ponieważ w bazie DEQAR wymieniona jest ta właśnie kompetencja Polskiej Komisji Akredytacyjnej. W „Działaniach realizowanych w ramach ESG” (ang. Activities within the scope of ESG), zapisano, że PKA może oceniać programy wspólne (ang. Joint programme acreditation). Informacje o zakresie działań, które może realizować Polska Komisja Akredytacyjna w EOSW, można znaleźć na stronie internetowej EQAR.
Ocena programów wspólnych odbywa się zgodnie z delegacją ustawową w oparciu o standardy międzynarodowe. Tym standardem międzynarodowym w Europejskim Obszarze Szkolnictwa Wyższego jest European Approach, tłumacząc na język polski „europejskie podejście”. Jest to dokument, który wskazuje, jakie kryteria powinny zostać ocenione w przypadku tego typu akredytacji. Dokument jest dostępny np. na stronie ENQA. Tak więc PKA, realizując tego typu ocenę, nie sięga do własnych kryteriów zbudowanych w oparciu o Rozporządzenie w sprawie kryteriów oceny programowej (Dz. U. 2018 poz. 1787), lecz sięga do kryteriów (standardów) European Approach, gdyż są to właśnie owe „międzynarodowe standardy w zakresie zapewniania jakości kształcenia na studiach wspólnych”, o których mówi ustawa PSWiN w cytowanym już artykule 249.
Głównym dokumentem, który definiuje standardy europejskie w zapewnianiu jakości, są Standardy i wskazówki dotyczące zapewnienia jakości w Europejskim Obszarze Szkolnictwa Wyższego (ang. Standards and Guidelines for Quality Assurance in the European Higher Education Area – stosowany jest tutaj skrót ESG’2015, ponieważ zostały one przyjęte w 2015 roku). Są dostępne w języku angielskim na stronie ENQA, a także na stronie PKA w języku polskim.
European Approach bazują na ESG’2015 i wskazują kryteria (standardy) dla programów wspólnych, ale nie wskazują, jak ma być szczegółowo realizowana taka ocena. Jej metodyka została wypracowana w projekcie IMPEA, koordynowanym przez Polską Komisję Akredytacyjną (dokładnie Biuro Polskiej Komisji Akredytacyjnej, ponieważ Polska Komisja Akredytacyjna nie ma osobowości prawnej). Większość europejskich agencji zapewniających jakość (europejskich komisji akredytacyjnych) stosuje tę metodykę przy realizacji ocen programów wspólnych.
ESG’2015 wskazują standardy zarówno dla uczelni (rozdział 1), jak również dla realizacji ocen zewnętrznych (rozdział 2). Właśnie standard 2.3 mówi o tym, jakie mają być tzw. etapy oceny zewnętrznej: raport samooceny, wizytacja, raport z wizytacji oraz działania w zakresie monitorowania oceny. Tak więc realizacja wspólnej oceny rozpoczyna się od raportu samooceny. Sposób jego przygotowania wypracował właśnie projekt IMPEA, ponieważ European Approach nie są na tyle szczegółowe. Można go znaleźć na stronie impea.online.
W przypadku procedury PKA uczelnia powinna skierować wniosek o dokonanie oceny programu wspólnego i jeśli otrzyma od PKA pozytywną odpowiedź – co nie jest regułą, ponieważ zasoby Komisji są ograniczone, poza tym nie pobiera ona opłat za realizację tego typu ocen – to powinna przedłożyć raport samooceny. Następnie rozpoczyna się proces realizacji oceny po stronie Komisji, która zwraca się z informacją do agencji zapewniających jakość państw, z których pochodzą partnerzy danego programu wspólnego, iż rozpoczyna realizację oceny danego programu wspólnego.
Zgodnie z założeniami EOSW, ocena PKA powinna zostać uznana w krajach, które wskazały, że honorują European Approach. Teoretycznie powinny to być wszystkie kraje EOSW, ale w praktyce są pewne krajowe ograniczenia, np. pełnych rozwiązań uznawalności European Approach nie mają Włochy, tym samym tamtejsza agencja akredytacyjna nie realizuje ocen wspólnych programów. Dlatego warto, aby uczelnie, podejmując decyzję o tworzeniu konsorcjum, które zamierza oferować program wspólny, sprawdziły, jakie są ograniczenia krajowe w przypadku każdego z partnerów. W Polsce honorujemy European Approach pod kątem akredytacyjnym, ale uczelnia musi spełnić warunki ustawowe związane z uruchomieniem programu studiów, np. mieć samodzielność w uruchamianiu programów studiów wynikającą z jej kategorii naukowej (artykuł 53 ust. 7 ustawy PSWN), bądź też uzyskała pozwolenie na utworzenie studiów.
Zgodnie ze standardami europejskimi, agencja zapewniająca jakość nie tylko informuje inne agencje o zamiarze rozpoczęcia procedury oceny programu wspólnego, ale również powinna poprosić zagraniczne agencje o wskazanie rekomendowanych ekspertów do udziału w ocenie. Metodyka IMPEA wskazuje, że zespół oceniający powinien liczyć co najmniej 4 osoby: 2 ekspertów akademickich, 1 eksperta z otoczenia społeczno-gospodarczego i 1 eksperta studenckiego. PKA przeprowadziła już jedną ocenę programu wspólnego Uniwersytetu Europejskiego Una Europa, do którego należy Uniwersytet Jagielloński. PKA realizując tę ocenę, sięgnęła po eksperta akademickiego wskazanego przez szkocką agencję zapewniającą jakość (jednym z partnerów programu wspólnego była uczelnia szkocka), eksperta polskiego (członka PKA) jako przewodniczącego zespołu oceniającego, eksperta otoczenia społeczno-gospodarczego (też z zespołu ekspertów PKA) oraz eksperta studenckiego wskazanego przez Europejskie Stowarzyszenie Studentów (European Students’ Union), które formalnie reprezentuje studentów w EOSW.
Następnie ma miejsce przygotowanie wizyty, która może być realizowana zdalnie lub hybrydowo (zgodnie z metodyką IMPEA). Sama wizyta ma podobną formę, co wizyty PKA na ocenach programowych – zespół oceniający spotyka się z reprezentantami uczelni partnerskich. Co jest istotne, zgodnie z European Approach, w tych spotkaniach powinni brać udział reprezentanci wszystkich uczelni tworzących konsorcjum. Następnie zespół oceniający sporządza raport, który przesyła uczelni koordynującej ewaluowany wspólny program. Uczelnia udziela odpowiedzi i komisja/agencja podejmuje decyzję. PKA realizowała ocenę ex-ante, a więc przed uruchomieniem programu. Brak tej oceny uniemożliwiał rozpoczęcie rekrutacji na ten program studiów. Zgodnie z metodyką IMPEA ocena jest wydawana na 6 lat i po 6 latach program studiów jest już oceniany wg metodyki ex-post.
Procedura oceny wspólnej jest dość podobna do procedury oceny programowej realizowanej przez PKA. Ważna różnica polega na tym, że ocena programu wspólnego realizowana jest w języku angielskim, a nie w języku polskim. Stąd wszystkie materiały muszą być przygotowane w wersji anglojęzycznej. Również raport samooceny oraz raport z wizytacji są w języku angielskim. Jedynie decyzja PKA jest dwujęzyczna (w j. polskim i angielskim). Ocena kończy się wgraniem jej do bazy DEQAR oraz poinformowaniem o wynikach wszystkich agencji zapewniających jakość z krajów reprezentowanych przez partnerów programu wspólnego.
Tym samym zapewnianie jakości daje możliwość polskim uczelniom działania w całym Europejskim Obszarze Szkolnictwa Wyższego, ponieważ taka ocena uznawana jest przez większość krajów i nie ma już konieczności akredytowania programu studiów w tych krajach, pod warunkiem, że została zrealizowana przez agencję/komisję wpisaną do EQAR-u zgodnie z European Approach i agencje z innych krajów nie zgłosiły do niej uwag, a zatem została przez nie uznana.
W dyskusji o celowości zapewniania jakości, różnych wyzwaniach związanych z tym procesem, warto mieć w szczególności przed oczami właśnie ten cel europejskich agencji zapewniających jakość. Sprawnie funkcjonująca komisja/agencja otwiera uczelniom drzwi do działalności międzynarodowej. Jest to jej ogromna wartość dla krajowego systemu szkolnictwa wyższego.
Czy PKA jest taką komisją? Na pewno może otwierać drzwi, ale jej wpisanie w system polskiego szkolnictwa wyższego uniemożliwia jeszcze lepsze funkcjonowanie, np. Polska Komisja Akredytacyjna nie ma osobowości prawnej, a zatem np. nie może świadczyć usług akredytacyjnych dla uczelni zagranicznych, w tym zrzeszonych w uniwersytetach europejskich, których członkiem jest uczelnia polska. Temat ten poruszamy w innych publikacjach, m.in. w „Forum Akademickim” (Pociągi odjeżdżają, a my zostajemy).
Na koniec warto powiedzieć, iż w różny sposób możemy promować dobry rozwój polskich uczelni wśród studentów i partnerów zagranicznych. Fakt stosowania metodologii oceny kierunków wspólnych w Europie, opracowanej pod kierownictwem PKA, wskazuje, że można robić to naszym własnym, krajowym działaniem.
dr hab. inż. Janusz Uriasz, przewodniczący PKA
dr hab. Jakub Brdulak, sekretarz PKA
za ile mozna dostac pozytywna decyzje ws akredytacji jakiegos kierunku studiow ? ktos pamieta ile brali lapowki czlonkowie za czasow PIS ?
Po 200 - 250 tys. złotych . Główno-biorącym był dyrektor Biura Komisji, mgr Artur k., wieloletni sekretarz zespołu nauk społecznych. Łapówki szły w miliony złotych....
Trudno uwierzyć, że przez tyle lat " nikt się nie zorientował"
Jestem zaskoczony że pan Wroński odpisał. Mój komentarz jest taki. Paka ma swoje wymogi formalne które można przecież spełnić lub ominąć. Wystarczy na produkować papierologe. Potem nie ma nad nimi organu który by weryfikował ich decyzje. Chyba NIK. Ogólnie w tym kraju wszystko wygląda tak że da się ominąć wymogi formalne wystarczy mieć kasę aby komus dać w łapę. Podam przykłady zawodowe. Idea Bank nie miał licencji brokerskiej na świadczenie usług inwestycyjnych. Zarobili na tym latami miliony i dopiero potem dostali karę finansową która ich nie dotknęła. Ba okazała się kosztem w rachunku zysków i strat aby obniżyć cit. Drugi to firma logistyczna nie miała koncesji na przechowywanie leków . Przez 10 lat trzymali leki w miejscu bez koncesji. Po wyrzuceniu z firmy dyrektora zarządzającego przez korpo nagle gif odkrył nieprawidłowości. Wniosek jak masz kasę można kupić każdego. Razem z sądem i prokuratorem zakładałam. Witamy w idiokracji. Systemie korupcyjnym stworzonym przez debilnych polityków.