W ostatnich latach otwarta nauka (open science) stała się jednym z wiodących paradygmatów prowadzenia polityki badań naukowych. Jej podstawowym założeniem jest umożliwienie szerokiego dostępu do wyników badań, publikacji naukowych, danych badawczych oraz narzędzi wykorzystywanych w procesie badawczym.
Idea ta jest promowana przez najważniejsze organizacje międzynarodowe, w tym UNESCO, które w swoim Zaleceniu w sprawie otwartej nauki z 23 listopada 2021 r. wskazuje na znaczenie swobodnego dostępu do wiedzy, współpracy naukowej oraz ponownego wykorzystywania zasobów badawczych. Od wielu lat idee te intensywnie rozwija – zarówno od strony konceptualnej, jak i wdrożeniowej – Uniwersytet Warszawski, czyniąc z otwartej nauki jeden z filarów swojej działalności.
Działanie na rzecz otwartej nauki na UW odbywa się w kilku kluczowych obszarach. Jednym z nich jest aktywny udział w krajowych i międzynarodowych inicjatywach oraz konsorcjach związanych z rozwojem otwartej nauki, przede wszystkim w Europejskiej Chmurze Otwartej Nauki (European Open Science Cloud – EOSC). Istotnym elementem jest również tworzenie i rozwój infrastruktury umożliwiającej udostępnianie oraz przechowywanie wyników badań.
Ważną rolę odgrywają tu repozytoria publikacji i danych badawczych, które pozwalają naukowcom długotrwale i bezpiecznie archiwizować swoje zasoby oraz zwiększać ich widoczność. Uzupełnieniem tych działań jest aktywność szkoleniowa i informacyjna – przygotowywanie materiałów, prowadzenie warsztatów oraz wspieranie badaczy w zakresie zasad otwartego udostępniania danych, wymagań grantodawców oraz dobrych praktyk zarządzania danymi.
Szczególną rolę w rozwoju infrastruktury otwartej nauki na UW odgrywa Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego UW (ICM) i działająca w jego ramach Platforma Otwartej Nauki (PON), które we współpracy z partnerami rozwijają ekosystem repozytoriów przeznaczonych nie tylko dla publikacji naukowych, ale również dla danych badawczych. Wśród dostępnych rozwiązań znajdują się zarówno repozytoria ogólnego przeznaczenia, jak i repozytoria dziedzinowe oraz specjalistyczne. Należą do nich m.in. Repozytorium Otwartych Danych RepOD, serwis Dane Badawcze UW, Repozytorium Danych Społecznych RDS oraz repozytorium danych krystalograficznych MX-RDR (Macromolecular Xtallography Raw Data Repository) i archeologicznych Radogost.
Szczególne znaczenie mają repozytoria posiadające certyfikat CoreTrustSeal (CTS) – międzynarodowy standard potwierdzający, że dana infrastruktura spełnia wymagania zaufanego repozytorium danych badawczych. Certyfikacja obejmuje ocenę m.in. bezpieczeństwa przechowywania danych, jakości zarządzania nimi, trwałości dostępu oraz stosowania odpowiednich standardów technicznych i organizacyjnych. Status zaufanego repozytorium daje naukowcom pewność, że zdeponowane dane będą odpowiednio chronione i możliwe do wykorzystania także w przyszłości. W sierpniu 2026 r. certyfikat CoreTrustSeal otrzymał serwis Dane Badawcze UW, a wcześniej Repozytorium Otwartych Danych RepOD (maj 2025 r.).
Zasoby gromadzone w repozytoriach UW obejmują bardzo różnorodne materiały – od danych tabelarycznych, ankiet, wyników badań społecznych, zdjęć i materiałów audiowizualnych, po specjalistyczne dane naukowe wykorzystywane w badaniach przyrodniczych i technicznych. W repozytoriach prowadzonych przez UW udostępniono już prawie siedem tysięcy zbiorów. Zbiory są udostępniane zgodnie z międzynarodowymi zasadami FAIR (Findable, Accessible, Interoperable, Reusable), które zakładają, że dane powinny być łatwe do odnalezienia, dostępne, interoperacyjne oraz przygotowane do ponownego wykorzystania. Repozytoria umożliwiają także nadawanie zbiorom trwałych identyfikatorów DOI, co ułatwia ich cytowanie oraz powiązanie z publikacjami naukowymi.
Polityka otwartej nauki Uniwersytetu Warszawskiego zakłada systematyczne rozwijanie kultury dzielenia się wiedzą oraz zapewnienie naukowcom narzędzi potrzebnych do prowadzenia badań zgodnych z międzynarodowymi standardami. Otwarta nauka nie ogranicza się jedynie do udostępniania publikacji – obejmuje cały cykl życia danych badawczych, od ich planowania i organizacji, przez przechowywanie, aż po ponowne wykorzystanie. Dzięki zaangażowaniu UW, ICM i PON w rozwój repozytoriów oraz usług wspierających otwartą naukę uczelnia buduje nowoczesne środowisko badawcze, w którym wiedza i dane mogą służyć zarówno obecnym, jak i przyszłym pokoleniom naukowców.
Filip Borek, ICM UW
Bardzo sensowna i długoterminowa polityka UW, w innych uczelniach też się cos w tym obszarze już dzieje.
Cóż powiedzieć? Świetnie! Wreszcie zarządzanie wiedzą zaczyna być doceniane. Czy w repozytoriach będą także prace magisterskie i rozprawy doktorskie?
Czy można te dane przeszukiwać jakąś uniwersalną przeglądarką?
Główna treść tekstu odnosi się do otwartości danych badawczych i ich udostępniania w repozytoriach - prace magisterskie i rozprawy doktorskie stanowią m.in. kolekcje instytucjonalnych repozytoriów publikacji.
Wymienione w tekście zasoby są ogólnodostępne, a dane badawcze z tych repozytoriów są indeksowane m.in. w uniwersalnej przeglądarce Google https://datasetsearch.research.google.com/