Aktualności
Życie akademickie
17 Listopada
Źródło: archiwum prywatne
Opublikowano: 2026-11-17

Akademia na czas określony. Kiedy naukowiec staje się pracownikiem tymczasowym?

Uniwersytet nie musi gwarantować każdemu zatrudnienia bez końca. Powinien jednak umieć wyjaśnić, jaką przyszłość zawodową oferuje tym, od których oczekuje budowania przyszłości nauki. Konkurencyjność nie powinna oznaczać permanentnej niepewności, a elastyczność nie może zastępować długofalowej polityki kadrowej – pisze prof. Lech Suchomłynow z Uniwersytetu Civitas.

Uniwersytet powinien być miejscem długofalowego myślenia. Nauka wymaga czasu: na sformułowanie problemu, zebranie materiału, analizę, publikację i weryfikację wyników. Tymczasem w polskiej akademii coraz wyraźniej ujawnia się sprzeczność między długim horyzontem poznania a krótkim horyzontem zatrudnienia. Od naukowca oczekuje się publikacji, grantów, wysokiej jakości dydaktyki i współpracy międzynarodowej, choć nie zawsze ma on pewność, czy za kilka miesięcy nadal będzie pracował w tej samej instytucji.

Problem nie sprowadza się do umów wygasających po dwóch latach. Dotyczy modelu zarządzania nauką, w którym niepewność finansowania, logika grantowa i okresowe reorganizacje mogą przenosić ryzyko instytucjonalne na pojedynczego pracownika. Naukowiec ma odpowiadać za rozwój swojej kariery, ale nie zawsze otrzymuje warunki pozwalające planować ją w dłuższej perspektywie. 

Dwa lata pracy, dwa doświadczenia

Moja własna droga zawodowa w Polsce pozwala spojrzeć na ten problem nie tylko z perspektywy analitycznej. Po około dwóch latach pracy w Instytucie Slawistyki Polskiej Akademii Nauk nie przedłużono mi umowy. Podobna sytuacja powtórzyła się w Instytucie Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego.

Te doświadczenia nie stanowią dowodu na to, że cała polska akademia działa według jednej reguły. Dwa przypadki to za mało, by generalizować. Mogą być jednak podstawą do postawienia pytań o politykę kadrową, kryteria podejmowania decyzji i rzeczywiste znaczenie deklarowanego umiędzynarodowienia.

Moje kompetencje naukowe i dydaktyczne nie powstały przecież w chwili przyjazdu do Polski. Poprzedzały go lata pracy badawczej, publikacje, doświadczenie akademickie i organizacyjne. Zajmowałem się badaniami literackimi i kulturowymi, relacjami polsko-ukraińskimi, tożsamością i pamięcią; prowadziłem zajęcia oraz pełniłem funkcje kierownicze w instytucjach akademickich. Przekroczenie granicy nie wymazało tego dorobku. Zmieniło natomiast warunki, w których musiałem go wykorzystywać i potwierdzać jego wartość.

Nieprzedłużenie umowy nie zawsze oznacza naruszenie prawa czy dowodzi dyskryminacji. Może również wynikać z ograniczeń finansowych, zmian organizacyjnych, potrzeb dydaktycznych… Pozostaje jednak pytanie, czy kryteria takich decyzji są przejrzyste i czy instytucja potrafi wyjaśnić, dlaczego rezygnuje z kompetencji, które wcześniej uznała za potrzebne.

Dla badacza konsekwencje nie kończą się bowiem na formalnej dacie zakończenia zatrudnienia. Oznaczają konieczność ponownego poszukiwania pracy, reorganizacji badań i odbudowy zawodowego bezpieczeństwa. W przypadku naukowca, który przeniósł swoje życie do innego kraju, tymczasowość zawodowa nakłada się na potrzebę zakorzenienia w nowym środowisku. Mobilność, przedstawiana jako wartość akademicka, może wówczas przekształcić się w przymus ciągłego poszukiwania miejsca pracy. 

Grant finansuje projekt, ale czy buduje karierę?

Jednym ze źródeł niepewności jest uzależnienie zatrudnienia od finansowania projektowego. Granty są niezbędne: umożliwiają realizację ambitnych badań, tworzenie zespołów i rozwój współpracy międzynarodowej. Problem pojawia się wtedy, gdy czasowe finansowanie projektu staje się podstawowym mechanizmem organizowania całej zawodowej egzystencji naukowca.

Samo ministerstwo dostrzega problem – kilka miesięcy temu, w trakcie dyskusji nad projektem nowelizacji ustawy o Polskiej Akademii Nauk, gdzie zwracano uwagę na wielokrotne zatrudnianie pracowników na czas określony przy realizacji zadań badawczych, wiceministra Karolina Zioło-Pużuk uznała obawy związkowców dotyczące nadmiernego stosowania umów terminowych za uzasadnione. Podkreślano przy tej okazji znaczenie stabilnego zatrudnienia dla długofalowej pracy naukowej.

Grant ma określony czas realizacji, ale wiedza, doświadczenie i kontakty wypracowane w trakcie projektu nie tracą wartości wraz z jego zakończeniem. Jeżeli instytucja nie potrafi zaplanować dalszego wykorzystania tych kompetencji, ryzykuje utratę kapitału, którego budowanie samo wymagało czasu i środków. 

Legalność to nie to samo, co dobra polityka kadrowa

Przepisy nie nakazują automatycznego przedłużania umowy po dwóch latach. Zgodnie z art. 117 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce pierwsza umowa o pracę z nauczycielem akademickim w danej uczelni może zostać zawarta na czas nieokreślony albo na czas określony do czterech lat. Przewidziano również możliwość zawarcia umowy bezterminowej po pozytywnej ocenie okresowej, bez przeprowadzania konkursu.

Zakończenie umowy terminowej nie jest zatem tym samym, co zwolnienie pracownika w trakcie jej obowiązywania. Brak obowiązku przedłużenia umowy nie oznacza jednak, że każda polityka kadrowa jest równie racjonalna, przejrzysta czy korzystna dla rozwoju nauki.

Legalność decyzji i jakość zarządzania instytucją to dwie różne kwestie. Uczelnia może działać w granicach prawa, a jednocześnie utrudniać budowanie trwałych zespołów, przerywać ciągłość badań i tracić doświadczonych pracowników. Prawo wyznacza granice dopuszczalnych działań, ale nie zastępuje strategii rozwoju kadry naukowej.

Naukowcy: współpracownicy i konkurenci

Akademia jest wspólnotą, lecz również rynkiem konkurencji. Naukowcy współpracują, publikują wspólne teksty i prowadzą badania zespołowe, a zarazem konkurują o stanowiska, granty, środki na badania, godziny dydaktyczne, uznanie środowiska i możliwość realizacji własnych projektów.

Konkurencja sama w sobie nie jest zła. Może podnosić jakość badań i mobilizować do rozwoju. Niebezpieczna staje się wtedy, gdy przenika wszystkie relacje zawodowe i przesłania sens wspólnoty naukowej. Drugi badacz jest wówczas jednocześnie potencjalnym partnerem i rywalem o ograniczone zasoby. Współpraca pozostaje deklarowanym ideałem, podczas gdy praktyka wymaga nieustannej kalkulacji: kto otrzyma stanowisko, czyj projekt zostanie sfinansowany, czyje kompetencje okażą się bardziej przydatne.

Dla naukowca zagranicznego ta konkurencja może być szczególnie wymagająca. Musi on nie tylko wykazać się dorobkiem, ale również odnaleźć się w nowym systemie instytucjonalnym, zbudować sieć kontaktów i poznać nieformalne reguły środowiska. Formalnie jednakowe kryteria nie zawsze oznaczają jednakowe możliwości ich spełnienia, zwłaszcza gdy uczestnicy rywalizacji dysponują różnym kapitałem społecznym i instytucjonalnym.

W przypadku badaczy ukraińskich dochodzi jeszcze kontekst rosyjskiej agresji i przymusowej migracji. Przyjazd do Polski nie zawsze był swobodnie wybraną zmianą miejsca pracy. Dla wielu osób oznaczał konieczność odbudowy życia zawodowego w nowych warunkach. Nie przyjeżdżały jednak bez doświadczenia, lecz z dorobkiem, kompetencjami językowymi, znajomością innych tradycji akademickich i kontaktami międzynarodowymi.

Jeśli umiędzynarodowienie ma mieć rzeczywisty sens, różnica doświadczeń powinna być traktowana jako wartość poznawcza, a nie jedynie dodatkowy zasób do wykorzystania. Nie chodzi o przywileje dla zagranicznych badaczy, lecz o przejrzyste zasady oceny i realną możliwość uczestniczenia w życiu instytucji.

Koszt, którego nie widać w budżecie

Nieprzedłużenie umowy może przynieść krótkoterminową oszczędność. Trudniej policzyć koszt utraty doświadczenia, przerwania współpracy, osłabienia relacji ze studentami i konieczności ponownego wdrażania pracowników. Nie każda zmiana kadrowa prowadzi do takich konsekwencji, ale odpowiedzialne zarządzanie powinno je uwzględniać.

Naukowiec nie jest wyłącznie pozycją w budżecie ani wykonawcą zadania finansowanego z grantu. Jest także uczestnikiem wspólnoty akademickiej, opiekunem studentów, współautorem publikacji, partnerem innych ośrodków i depozytariuszem wiedzy instytucjonalnej. Te wartości nie zawsze da się przełożyć na natychmiastowy wynik finansowy, ale ich utrata może osłabić długofalowy rozwój instytucji.

Dlatego istotna jest nie tylko sama decyzja o zakończeniu zatrudnienia, ale także sposób jej podejmowania i komunikowania. Przejrzyste kryteria oraz odpowiednio wczesna informacja nie rozwiążą wprawdzie wszystkich problemów finansowych uczelni, lecz pozwalają pracownikowi planować przyszłość i szukać kolejnych możliwości bez niepotrzebnego pogłębiania niepewności.

Potrzebne są również dane: o skali nieprzedłużania umów, czasie trwania zatrudnienia, przyczynach decyzji i możliwościach przechodzenia na stabilniejsze formy pracy. Bez nich łatwo popaść w dwa przeciwstawne uproszczenia: uznać każdą decyzję kadrową za nadużycie albo przyjąć, że każda decyzja instytucji jest z definicji racjonalna.

Uniwersytet jako wspólnota, nie poczekalnia

Nie każda umowa terminowa jest zła, a stabilność zatrudnienia nie może oznaczać rezygnacji z oceny dorobku i odpowiedzialności za publiczne środki. Nauka potrzebuje konkurencji, elastyczności i rozliczalności. Nie powinna jednak sprowadzać kariery badacza do kolejnych cykli finansowania ani traktować permanentnej niepewności jako naturalnej ceny wykonywania zawodu.

Moje doświadczenia z dwóch polskich instytucji to za mało, by wydawać wyrok na całą akademię. Uprawniają mnie one jednak do postawienia pytania: czy polskie instytucje potrafią budować trwałe relacje z ludźmi, których kompetencje wcześniej uznały za potrzebne? Czy deklarowane umiędzynarodowienie pozostaje aktualne również wtedy, gdy kończy się umowa, zmieniają się priorytety lub pojawia się konieczność ograniczenia kosztów?

Uniwersytet nie musi gwarantować każdemu zatrudnienia bez końca. Powinien jednak umieć wyjaśnić, jaką przyszłość zawodową oferuje tym, od których oczekuje budowania przyszłości nauki. Konkurencyjność nie powinna oznaczać permanentnej niepewności, a elastyczność nie może zastępować długofalowej polityki kadrowej. Dlatego trudno o akceptację podejścia, w którym naukowiec jest potrzebny wyłącznie do chwili, w której jego praca pozostaje przydatna dla instytucji. Umiędzynarodowienia nie mierzy się bowiem tylko liczbą zagranicznych nazwisk w zespołach ani językiem publikacji, lecz również tym, czy instytucja potrafi uznać wartość różnorodnych doświadczeń, zapewnić przejrzyste zasady zatrudnienia i budować wspólnotę, w której konkurencja nie niszczy współpracy.

Właśnie tutaj rozstrzyga się, czy polska akademia jest rzeczywistą wspólnotą naukową, czy jedynie strukturą, która oczekuje od ludzi długofalowych rezultatów, sama oferując im przyszłość na czas określony.

Lech Suchomłynow

Dyskusja (2 komentarze)
  • ~Tenzatobom 17.11.2026 12:38

    Dopóki mobilność i zatrudnienie w projektach będzie oznaczało powszechnie akceptowalny status quo to pytanie nie znajdzie odpowiedzi.
    W większości katedr zarządzanych "po nowoczesnemu" zespół stanowi losowo dobrana grupa nomadów, zaciężnej armii wyrobniczej w ewaluacji. Przez to nie tworzy się wymiany pokoleniowej. Kto w końcu przyzna, że w wielu dyscyplinach znalezienie kogoś rozsądnego na stanowisko naukowo-badawcze jest sporym wyzwaniem?

  • ~Ambrosius 17.11.2026 10:26

    Akademia jest dziwaczną hybrydą komunistycznej beznadziejności i bierności z bezlitosnym wczesnym kapitalizmem lat 90-tych. Trzeba uczciwie dodać, że powoli i nieśmiało wpełza do niej współczesny świat. Dlatego w akademii są w większości ludzie, którzy w niej byli w latach 80-tych a w latach 90-tych zagapili się i dziś jest już za późno by odnaleźli się gdzie indziej. Młodych ludzi należy bardzo zniechęcać do wybrania tej ścieżki kariery.