„Narracyjne atomy. Trwałość i zmienność podstawowych jednostek opowieści w kulturze” – to tytuł międzynarodowej konferencji naukowej, która odbędzie się w listopadzie w Krakowie. Organizują ją Instytut Studiów Informacyjnych Uniwersytetu Jagiellońskiego i Komisja Medioznawcza Polskiej Akademii Umiejętności.
Konferencja poświęcona jest trwałości i przemianom podstawowych struktur narracyjnych w kulturze, ze szczególnym uwzględnieniem ich funkcjonowania w środowisku cyfrowym oraz współczesnych mediach.
W refleksji nad tymi strukturami korzystamy z szerokiego kontekstu teoretycznego, obejmującego m.in. badania nad typologią narracji, dynamiką kompozycji oraz minimalnymi jednostkami znaczenia. W tym polu mieszczą się zarówno klasyczne prace z zakresu morfologii opowieści i narratologii, jak i koncepcje badające fundamenty semantyczne opowiadania. Teorie te – od analiz folklorystycznych i strukturalnych, przez refleksje nad narracją historyczną i medialną, aż po współczesne ujęcia komunikacji cyfrowej – wskazują na nieustającą rolę elementarnych wzorców w porządkowaniu sensu – piszą w zaproszeniu organizatorzy.
Z perspektywy badań nad kulturą współczesną szczególnie interesujące jest to, jak podstawowe jednostki narracyjne funkcjonują dziś w zróżnicowanych mediach: w dziennikarstwie, prozie, filmie, grach, w przekazach wizualnych i w komunikacji sieciowej. Warto zwrócić uwagę zarówno na ich archetypiczną trwałość, jak i na intensywne przekształcenia zachodzące w warunkach cyfrowości. Można zapytać, czy figury takie jak zagadka, kazus czy mit zachowują swoje funkcje poznawcze i społecznotwórcze w nowych kontekstach, oraz czy jednostki skrótowe – przysłowie, aforyzm, komentarz humorystyczny – pełnią dziś podobną rolę jak dawniej.
Organizatorzy wydarzenia proponują roboczą kategorię „narracyjnych atomów”, rozumianych jako minimalne, powtarzalne matryce organizacji sensu funkcjonujące w różnych tradycjach i mediach. W polu zainteresowania znajduje się zarówno ich stabilność, jak i zdolność do transformacji w procesach przechodzenia od elementarności do złożonych struktur narracyjnych. Uczestnicy konferencji zastanowią się nad relacją między podstawowymi jednostkami opowieści a zmiennymi historycznie i technologicznie architekturami znaczenia: od epiki i powieści, przez kino i serial, po narracje sieciowe i interaktywne.
Refleksja nad elementarnymi strukturami narracji stanowi trwały wątek europejskiej humanistyki. Jako inspirujące można wymienić koncepcje: Władimira Proppa, André Jollesa, Rolanda Barthesa, Paula Ricoeura, Gérarda Genetta czy Mieke Bal. Od badań folklorystycznych i morfologii baśni, poprzez strukturalne analizy gatunków, aż po współczesną narratologię i teorię mediów, powraca pytanie o minimalne formy organizujące sens — o takie jednostki narracyjne, które porządkują doświadczenie,
utrwalają pamięć i umożliwiają transmisję znaczeń w różnych epokach i środowiskach komunikacyjnych – czytamy w opisie konferencji.
Poszukiwanie elementarnych matryc sensu („prostych form” A. Jollesa) funkcjonujących w kulturze oralnej i piśmiennej można odnaleźć w badaniach nad kompozycją oralną, ujęcie to znajduje wyraźny odpowiednik w badaniach rozwiniętych przez Milmana Parry’ego i Alberta Lorda, których analiza formuły oralnej – przedstawiona m.in. w The Singer of Tales (1960) – ukazała mechanizm przejścia od jednostek powtarzalnych do struktur epickich. Zdaniem Jollesa, gatunki przedliterackie, które funkcjonowały w ramach kultury oralnej, takie jak legenda, saga, mit, zagadka, powiedzenie, kazus, memorabile, baśń, żart, to nie tylko elementarne formy stanowiące narzędzia porządkowania doświadczenia (reprezentacje), lecz także mechanizmy kulturowej transmisji, umożliwiające jednostkom i wspólnotom artykulację relacji ze światem. W tej perspektywie elementarność oznacza nie tylko
typologię form, lecz także dynamikę kompozycji: sposób, w jaki z powtarzalnych schematów wyłania się narracyjna całość.
Trzeci wymiar refleksji nad elementarnością otwiera koncepcja minimalnych jednostek znaczenia rozwinięta przez Annę Wierzbicką w ramach teorii Natural Semantic Metalanguage. Poszukiwanie prymitywów semantycznych – nieredukowalnych składników sensu – prowadzi do pytania o ontologiczny fundament narracji: czy u podstaw form elementarnych znajdują się minimalne struktury znaczeniowe, które konstytuują możliwość opowiadania jako takiego?
Krakowska konferencja adresowana jest do badaczek i badaczy reprezentujących antropologię, literaturoznawstwo, kulturoznawstwo, medioznawstwo oraz dziedziny pokrewne. Proponowane obszary refleksji:
1. Ontologia i teoria „narracyjnych atomów”
2. Transformacje medialne i cyfrowe
3. Funkcje społeczne i kulturowe
Konferencja odbędzie się w dniach 24–25 listopada w Krakowie. Termin nadsyłania abstraktów upływa 25 sierpnia. Więcej informacji na stronie internetowej wydarzenia.
MK