Pisana w getcie łódzkim Encyklopedia to przedsięwzięcie z wielu powodów wyjątkowe. Pracujący w Wydziale Archiwum żydowskiej administracji dziennikarze, naukowcy i pisarze podjęli się opisania rzeczywistości getta w formie encyklopedycznych haseł wybierając najistotniejsze ich zdaniem wydarzenia, zjawiska, instytucje i osoby. Zadania podjęli się dosyć późno, bo jesienią 1943 roku, gdy losy wojny już były przesądzone, a kilkadziesiąt tysięcy uwięzionych w getcie żyła nadzieją końca koszmaru.
Cel, jaki postawili sobie „encyklopedyści”, sformułowano jasno: „W późniejszej epoce, kiedy będą prowadzone badania nad gettem, taki zbiór, taka encyklopedia, będzie mogła dostarczyć informacji tam, gdzie nie wystarczy sam opis warunków”. Likwidacja getta w sierpniu 1944 r. przerwała pracę nad encyklopedią, a Zagładę przeżył zaledwie jeden z dziesięciu pracujących nad tym projektem.
W getcie udało się opracować ponad 378 haseł z planowanych co najmniej 1347. Wydano je 10 lat temu w publikacji pt. „Encyklopedia getta. Niedokończony projekt archiwistów z getta łódzkiego”. Rosnąca wiedza na temat dziejów getta i coraz szersza dostępność materiałów archiwalnych stały się impulsem dla współczesnych badaczy, by opracować pozostałe, nieopracowane hasła i dokończyć dzieła encyklopedystów z łódzkiej „dzielnicy zamkniętej”.
Za realizację zadania odpowiedzialny był kilkuosobowy interdyscyplinarny zespół badaczy skupionych w Centrum Badań Żydowskich im. Filipa Friedmana Uniwersytetu Łódzkiego (pod kierunkiem dr. Adama Sitarka), który przez ponad sześć lat pracował nad „Leksykonem getta łódzkiego”. Poza hasłami zaplanowanymi jeszcze w getcie przygotowano szereg nowych, ukazujących getto z nieznanej strony, odkrywających losy wielu zapomnianych osób. Leksykon jest pierwszym tak kompleksowym zbiorem wiedzy na temat getta łódzkiego.
Jednym z efektów prac nad projektem jest portal internetowy leksykongetta.pl. Zawiera on kalendarium z podziałem na poszczególne lata i miesiące, a także indeks A-Z. Hasła pogrupowano w siedem kategorii: biografie, instytucje, miejsca, przedmioty, wydarzenia, zjawiska, pozostałe. Wśród zgromadzonych terminów znalazły się m.in. „godzina policyjna”, „hojfisz”, „rumki”, „Fajferówka”, „chane” czy „talerzyki za gałgany”.
Celem projektu jest stworzenie zbioru informacji umożliwiających poznanie losów wyjątkowej „dzielnicy zamkniętej” w Łodzi (Litzmannstadt). Zbiór haseł przygotowanych przez specjalistów z dziedziny historii, socjologii i literaturoznawstwa w założeniach ma obejmować wszelkie aspekty funkcjonowania getta i życia jego mieszkańców, zwłaszcza unikalnych i specyficznych cech oraz zjawisk, występujących wyłączenie w tym miejscu. Za podstawę służy bogaty i w znacznym stopniu zachowany zbiór świadectw, dokumentów archiwalnych i przygotowanych w getcie opracowań znajdujących się w Archiwum Państwowym w Łodzi, Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie oraz wielu instytucjach zagranicznych – piszą autorzy.
Projekt „Leksykon getta łódzkiego” finansowany jest ze środków Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki. Na jego realizację przeznaczono blisko 1 mln zł.
MK, źródło: UŁ, ŻIH