Cztery tematyczne kolekcje bibliograficzne powstaną w ramach projektu realizowanego w Instytucie badań Literackich PAN. Obok zbiorów z zakresu studiów o niepełnosprawności, medycyny narracyjnej i humanistyki medycznej, stworzona zostanie kolekcja związana z ekokrytyką oraz literaturoznawstwem architektonicznym.
Rozwój refleksji humanistycznej na różne sposoby wiąże się z tym, co społeczne i polityczne, w tym ze zmianami i wyzwaniami, które dotyczą całego globu. Relacje człowieka ze środowiskiem czy działania emancypacyjne mniejszościowych grup ludzi są ważnym elementem współczesnej humanistyki, zwłaszcza tych jej nurtów, które określa się jako zaangażowane. Właśnie w tym nurcie humanistyki wyczulonej na zmiany społeczne oraz zaangażowanej we wspieranie i animowanie tych zmian, usytuowany jest projekt „Polonistyka wobec wyzwań współczesnego świata” – nowa naukowo-badawcza inicjatywa Instytutu Badań Literackich PAN w Warszawie.
Polonistyka i literaturoznawstwo związane z kulturą literacką tworzoną w języku polskim to przestrzenie humanistyki, w których dynamicznie rozwija się podejście społecznie zaangażowane do takich zjawisk, jak literatura czy język.
Bez humanistyki nie ma życia (społecznego). Daje ona narzędzia zarówno do rozumienia świata, jak i jego transformowania. Stopień złożoności współczesnych wyzwań oraz pytanie, co one oznaczają dla obecnych i przyszłych pokoleń, wymagają interdyscyplinarnego podejścia i zaangażowanej badawczej uważności. Dlatego humanistyka jest na czasie i jest potrzebna – podkreśla dr Magdalena Szarota (Lancaster University), ekspertka z dziedziny studiów o niepełnosprawności w projekcie IBL PAN.
Przedsięwzięcie, kierowane przez mgr Mariolę Wilczak, stawia sobie za cel włączenie się w poszukiwanie odpowiedzi na tytułowe „wyzwania współczesnego świata” poprzez refleksyjne dokumentowanie dotychczasowych osiągnięć polonistyki światowej i udostępnianie pozyskanej w ten sposób wiedzy w formatach przeznaczonych zarówno dla badaczy/ek (eksperckie kolekcje bibliograficzne czy publikacje naukowe), jak i dla ogółu społeczeństwa (teksty popularnonaukowe czy podcasty).
Inicjatywa obejmuje innowacyjne pola refleksji polonistycznej, powiązane z kluczowymi dla rozwoju społeczeństwa obszarami i zjawiskami: środowiskiem naturalnym (ekokrytyka), prawami osób z niepełnosprawnościami (studia o niepełnosprawności), zdrowiem i chorobą (medycyna narracyjna i humanistyka medyczna) oraz relacją człowieka z przestrzenią (literaturoznawstwo architektoniczne). Wymienione obszary i zjawiska są źródłem różnego rodzaju wyzwań we współczesnym, zglobalizowanym świecie, w którym humanistyka pełni przede wszystkim rolę narzędzia ułatwiającego rozumienie zachodzących zmian. Wśród nich szczególnie istotne są zmiany w środowisku naturalnym i zmiany klimatu oraz ich wpływ na dobrostan całej biosfery, w tym stan psychofizyczny ludzi. Literatura i ogólnie kultura literacka nie funkcjonują obok globalnych przemian, nie są wobec nich obojętne. Świadczy o tym zarówno rozwój twórczości, która obiera za główny temat na przykład dążenia emancypacyjne zmarginalizowanych grup społecznych lub często trudne doświadczenia osób zmagających się z chorobami, w tym cywilizacyjnymi – jak i rozwój badań nad tego rodzaju twórczością, które popularyzują podejścia konstruktywnie krytyczne i są zaangażowane w promowanie idei emancypacyjnych.
Jednym z najważniejszych efektów projektu będą cztery tematyczne kolekcje, wyróżniające się na tle dotychczasowych projektów bibliograficznych.
W sytuacji powstawania nowych baz bibliograficznych, które starają się agregować jak największą liczbę danych, liczbę, która jest możliwa do przetworzenia już wyłącznie przez maszyny, postanowiliśmy wybrać ścieżkę ekspercką, która pokaże zasób materiałów polskich badaczy i badaczek, po które warto sięgnąć, które są w jakiś sposób ważne dla danego obszaru badań. Po drugie, wybrane przez nas obszary, choć widoczne na mapie polskiej i światowej humanistyki, nie są oddzielnie kategoryzowane, np. za pomocą haseł lub działów przedmiotowych w specjalistycznych bibliografiach o szerokim zakresie przedmiotowym. Nasza praca polega więc na wydobyciu tekstów z morza pracy innych i pokazaniu odrębnych konstelacji tematycznych. To niezwykle ciekawe i ważne zadanie bibliograficzne – zauważa dr Beata Koper (Uniwersytet Opolski oraz IBL PAN), pełniąca w projekcie funkcję bibliografki.
Omawiana inicjatywa wesprze rozwój społecznych i innowacyjnych nurtów humanistyki w Polsce.
Choć sama niepełnosprawność była i jest tematem wielu różnorodnych badań naukowych, to zorientowane literaturoznawczo studia o niepełnosprawności są stosunkowo nowym kierunkiem badań w Polsce. Kolekcja tematyczna tworzona przez nas ma być pomostem pomiędzy ważnymi dokonaniami teoretycznymi i literackimi w innych krajach a osiągnięciami polskiej i zagranicznej polonistyki – zaznacza mgr Ewa Pakalska, zaangażowana w tworzenie kolekcji bibliograficznej na temat disability studies.
Jak dodaje dr Szarota, kolekcja pozwoli stworzyć „mapę studiów o niepełnosprawności”, która „ułatwi badaczom/badaczkom zajmującym się tą dziedziną oraz tym, którzy chcieliby z niej czerpać, dalszy rozwój tej kluczowej również dla humanistyki dziedziny”. W ramach projektu powstanie również kolekcja bibliograficzna z zakresu medycyny narracyjnej.
Będzie ona stanowiła cenną wskazówkę i pomoc dla wszystkich osób, przede wszystkim dla dydaktyków, lecz także dla innych reprezentantów zawodów medycznych oraz humanistycznych, które chcą rozwijać w tym kierunku samych siebie oraz innych, np. studentów, słuchaczy studiów podyplomowych – wskazuje dr Marta Chojnacka-Kuraś (Uniwersytet Warszawski), pełniąca w projekcie funkcję ekspertki dziedzinowej.
Obok kolekcji z zakresu studiów o niepełnosprawności oraz medycyny narracyjnej i humanistyki medycznej, powstaną zbiory danych bibliograficznych związanych z już dość dobrze ugruntowaną w Polsce ekokrytyką oraz z literaturoznawstwem architektonicznym. Ta ostatnia, najmłodsza z subdziedzin literaturoznawstwa, zdaniem dr Aleksandry Wojtowicz, konsultantki merytorycznej kolekcji związanej z literaturoznawstwem architektonicznym, nastawiona jest na wspieranie architektów i urbanistów, grup decyzyjnych zarządzających przestrzenią oraz sektorów pozanaukowych i pokazuje, że prace literaturoznawcze mogą mieć realny wpływ na rzeczywistość, mogą być prowadzone w odpowiedzi na konkretny problem społeczny, jakim jest potrzeba zagospodarowania lub rewitalizacji miejsc naznaczonych kulturowo.
Tak zaprojektowany bibliograficzny profil projektu nie tylko udokumentuje i rozpowszechni dorobek polskich badaczy, lecz również pozwoli go lepiej zintegrować z międzynarodowymi trendami w badaniach humanistycznych – dodaje dr Justyna Tabaszewska, ekspertka z zakresu ekokrytyki.
Projekt ma również za zadanie poszerzyć wiedzę o polonistyce światowej, rozwijającej się poza granicami Polski, w różnego rodzaju ośrodkach realizujących zarówno pracę dydaktyczną, jak i naukową. Poprzez badania ankietowe i kwerendy zespół ekspertów/ek uzupełni już istniejącą mapę polonistyki światowej, stworzoną i rozwijaną przez IBL PAN. Mapa „Geopolonistyka” nie tylko dokumentuje rozwój polonistyki na świecie, lecz także sprzyja nawiązywaniu profesjonalnych i naukowych relacji między instytucjami polonistycznymi. Poprzez tego rodzaju naukowo-networkingowe działania globalna wspólnota badaczy, dydaktyków, studentów i miłośników języka i kultury polskiej będzie miała szansę się powiększyć, a relacje, które tworzą tę wspólnotę – umocnić i zaowocować powstaniem wspólnych projektów naukowych i społecznych.
Kolejny podstawowy cel inicjatywy to wzmocnienie pozycji społecznej polonistyki i podkreślenie wartości kompetencji polonistycznych na rynku pracy.
Polonistyka ma ważny, choć w powszechnym odbiorze nie zawsze wyraźnie zarysowany, wymiar utylitarny. Tworzy historię, łączy różne środowiska w dyskusji nad tożsamością, polskością czy istnieniem w języku. Jednocześnie pozwala konstruować i rozwijać narzędzia przydatne w życiu: uczy myśleć, kreować, wykorzystywać odkrycia i technologie w sposób efektywny – przekonuje dr Piotr Bordzoł, uczestnik projektu.
Z kolei mgr Karolina Malinowska, również zaangażowana w to przedsięwzięcie, dodaje, że poprzez wywiady z osobami posiadającymi wykształcenie polonistyczne, badania losów absolwentów kierunków humanistycznych oraz analizę zapotrzebowania na kompetencje humanistyczne na rynku pracy projekt odpowie na pytanie, jakie elementy wykształcenia o profilu polonistycznym są pożądane na rynku pracy. Przyczyni się także do lepszego zrozumienia wartości humanistyki w kontekście zawodowym.
Projekt kieruje refleksję polonistyczną w stronę kwestii istotnych zarówno ze społecznego, jak i z epistemicznego punktu widzenia. Poprzez wykorzystanie różnorodnych i nowoczesnych form tworzenia i przekazywania wiedzy, takich jak kolekcje bibliograficzne, podcasty czy wywiady, wzmocni on społeczną pozycję polonistyki i pokaże, jak duży wpływ na rzeczywistość wokół nas mają współczesne badania humanistyczne.
Więcej informacji o projekcie na stronie internetowej „Biuletynu Polonistycznego”.
Klaudia Muca-Małek
Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach Programu „Nauka dla Społeczeństwa II”