Konkursy

17 Czerwca

Czworo polskich naukowców z ERC Advanced Grants

Czworo polskich naukowców otrzymało prestiżowe ERC Advanced Grants. Poprowadzą badania dotyczące modelowania nieuporządkowania w materiałach krystalicznych, rodzin LGBTIQ* w Europie Środkowo-Wschodniej, pieśni pāṭṭu w Azji Południowej oraz natleniania tkanek za pomocą pozytonium.

ERC Advanced Grants to konkurs, w którym o finansowanie przełomowych badań ubiegają się doświadczeni naukowcy, o uznanym już dorobku. Granty ERC AdG dają im możliwość realizacji ambitnych projektów, które mogą prowadzić do przełomów naukowych.

W tegorocznej edycji wyłoniono 281 laureatów, do których trafi w sumie 721 mln euro. W tym gronie znalazło się czworo naukowców, którzy swoje projekty będą realizować w Polsce: prof. Joanna Mizielińska, prof. Dominika Zgid (obie na Uniwersytecie Warszawskim), prof. Cezary Galewicz i prof. Paweł Moskal (obaj na Uniwersytecie Jagiellońskim).

Prof. Joanna Mizielińska (pracująca w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Civitas) zrealizuje na Wydziale Socjologii UW pięcioletni projekt dotyczący nowego spojrzenia na pokrewieństwo queer: rodziny LGBTIQ* z dziećmi w Europie Środkowo-Wschodniej.

– Proponuję nową, kontekstualną perspektywę na queerowe pokrewieństwo, uwzględniającą specyfikę historyczną, kulturową i polityczną Europy Środkowo-Wschodniej – regionu, który dotąd był zbyt często pomijany lub upraszczany w globalnych debatach naukowych. Dzięki uwzględnieniu lokalnych doświadczeń, struktur rodzinnych i praktyk relacyjnych osób LGBTIQ* projekt nie tylko poszerzy dotychczasowe rozumienie rodziny i pokrewieństwa, ale również zakwestionuje uniwersalność angloamerykańskich modeli, przyczyniając się do bardziej zrównoważonego i inkluzywnego rozwoju teorii społecznych – tłumaczy prof. Mizielińska, która otrzymała dofinansowanie w wysokości 2,5 mln euro.

Badaczka dodaje, że dominujące w badaniach nad queerowym pokrewieństwem teorie, wywodzące się głównie z kontekstów angloamerykańskich, rzadko uwzględniają złożoność doświadczeń rodzin LGBTIQ* w Europie Środkowo-Wschodniej. To podejście prowadzi do uproszczeń i utrwala marginalizację tego regionu.

– Projekt QUEERSHIP odpowiada na tę lukę, oferując pierwsze transnarodowe, interdyscyplinarne badanie pokrewieństwa queer w Polsce, na Węgrzech, w Czechach i Chorwacji – dodaje.

Projekt zakłada opracowanie wielowymiarowego socjokulturowego modelu pokrewieństwa queer (WSMPQ), który zakwestionuje obowiązujące paradygmaty angloamerykańskie i poszerzy rozumienie rodziny, pokrewieństwa, płci i seksualności. W przeciwieństwie do większości badań, koncentrujących się wyłącznie na rodzinach osób cispłciowych tej samej płci lub oddzielnie na doświadczeniach osób trans, QUEERSHIP przyjmuje podejście całościowe, badając wspólnie różne tożsamości i praktyki relacyjne w ramach jednej analitycznej ramy.

Kolejny projekt będzie realizowany na Wydziale Fizyki UW. Prof. Dominika Zgid (od 2012 r. na Wydziale Chemii oraz Fizyki Uniwersytetu Michigan w Ann Arbor) zamierza opracować modele nieuporządkowania w materiałach krystalicznych, wykorzystując  systematycznie ulepszane metody opisujące korelację elektronową. W efekcie powstanie zestaw narzędzi obliczeniowych umożliwiających modelowanie nieuporządkowania w realistycznych układach – od słabo po silnie skorelowane. Narzędzia pozwolą na wykorzystanie obliczeń wysokiej wydajności (high-performance computing) do ograniczenia liczby kosztownych eksperymentów laboratoryjnych i pomogą w racjonalnym projektowaniu nowych, technologicznie istotnych materiałów.

– Nieuporządkowanie w materiałach może przyjmować różne formy – od przypadkowego rozmieszczenia atomów, przez fluktuacje strukturalne, aż po dynamiczne zmiany konfiguracyjne. Zjawiska te znacząco wpływają na właściwości fizyczne i chemiczne materiałów, ale ich opis teoretyczny stanowi ogromne wyzwanie. Powszechnie używane metody obliczeniowe, takie jak dominująca obecnie teoria funkcjonału gęstości (DFT), nie radzą sobie z pełnym ujęciem efektów wynikających z nieuporządkowania i silnych korelacji elektronowych – tłumaczy prof. Zgid, która na realizację badań otrzymała prawie 3,5 mln euro.

Wykorzystując najnowsze przełomowe techniki dla układów wielociałowych, metody chemii kwantowej, uczenie maszynowe i zaawansowane modele matematyczne, badaczka proponuje kompleksowy zestaw narzędzi do przewidywania własności widmowych i termodynamicznych nieuporządkowanych materiałów. Projekt zakłada także integrację nowo rozwiniętych metod z dynamiką molekularną i uczeniem maszynowym, co umożliwi badania procesów dynamicznych w środowiskach nieuporządkowanych, np. w stopach o wysokiej entropii, nadprzewodnikach czy układach katalitycznych.

Z kolei prof. Cezary Galewicz z Katedry Porównawczych Studiów Cywilizacji UJ będzie badał kultury pieśni pāṭṭu Azji Południowej. W jego projekcie uczestniczyć będą specjaliści z pogranicza badań kulturowych, antropologii literatury, lingwistyki, etnomuzykologii i cyfrowej humanistyki z Polski, Holandii, Włoch, Francji, USA i Indii.

– W południowo-indyjskim języku malajalam słowo pāṭṭu oznacza „pieśń” i odsyła do prawdziwej galaktyki powiązanych, ale regionalnie zróżnicowanych tradycji pieśni epickiej, bohaterskiej, liturgicznej, magicznej: od pieśni utrwalających kulturową pamięć miejsc po liturgiczne pieśni intonowane w celu przebudzenia bóstwa, transformacji bohatera, uruchomienia lub odwrócenia klątwy. Odnosi się do społecznych praktyk aktywowania wiedzy zawartej w pieśni mającej uzdrawiać, przywracać równowagę i powodzenie, ułatwiać pracę, aktywizować więzi społeczne, uprawomocniać śpiewaków i/lub słuchaczy – opisuje naukowiec z UJ.

To wyjątkowo bogate uniwersum pieśni nie zostało jak dotąd objęte akademicką uwagą jako archiwum i system wiedzy. Projekt VOICES zakłada zbudowanie cyfrowego archiwum pieśni w postaci audiowizualnych rejestracji, transkrypcji, identyfikacji i dokumentacji źródeł pisanych i innego rodzaju artefaktów. Skupia się na historycznej kontekstualizacji wyłaniania się regionalnych kultur pieśni i zobrazowaniu strategii, technik i technologii, z pomocą których zdołały one mobilizować społeczności, wykształcać nowe gatunki ekspresji i alternatywne formy organizacji społecznej poprzez m.in. odnoszenie się do wspólnego drawidyjskiego imaginarium, nie tylko skutecznie opierając się kulturom wysokim związanym z literackimi językami prestiżu, Sanskrytem i tamilskim, ale także inspirując je i przekształcając. Zadaniem badaczy będzie m.in. historyczne „zmapowanie” najważniejszych regionalnych kultur tego rodzaju, ich typologizacja, wyartykułowanie związków wzajemnych i odmienności.

Prof. Paweł Moskal z Instytutu Fizyki im. Mariana Smoluchowskiego UJ otrzymał 2,5 mln euro na projekt „Czy natlenianie tkanek można badać za pomocą pozytonium?”. Egzotyczny atom pozytonium (stan związany elektronu i pozytonu) jest wytwarzany w organizmie człowieka podczas diagnozowania za pomocą pozytonowej emisyjnej tomografii (PET). Zjawisko to nie było do tej pory wykorzystywane w medycynie. Dopiero w zeszłym roku pod kierunkiem prof. Moskala wykonany został pierwszy obraz właściwości atomów pozytonium w mózgu człowieka. Jest to pionierskie osiągnięcie wprowadzające zastosowanie pozytonium w medycynie. Pisaliśmy o tym niedawno na naszym portalu.

W najnowszym projekcie POSITRONIUM postawiono fundamentalnie nową hipotezę, zakładającą że natlenianie tkanek można badać poprzez pomiar stopnia splątania fotonów powstających w wyniku anihilacji pozytonium.

– Teoretycznie fotony powstające w wyniku anihilacji pozytonium są splątane kwantowo w polaryzacji i wykazują nielokalne korelacje – niewytłumaczalne klasycznie. Splątanie kwantowe odzwierciedla się w rozkładzie kąta względnego między płaszczyznami polaryzacji fotonów. W tym projekcie postawiona jest hipoteza, że takie rozkłady są wrażliwe na hipoksję tkanek. Prowadzi to do oczekiwania, że stopień splątania fotonów z pozytonium oddziałujących z rozpuszczonym tlenem różni się od przypadku, gdy anihilacja zachodzi poprzez wychwycenie elektronu z molekuły tworzącej tkankę – zaznacza prof. Moskal, który poprowadzi badania za pomocą unikalnego systemu tomograficznego J-PET i autorskiej metody pomiaru splątania kwantowego.

W tym roku o ERC AdG ubiegało się 2534 naukowców, a wskaźnik sukcesu wyniósł niespełna 11%. Wśród laureatów z 32 krajów przeważają Niemcy (45 badaczy), Włosi (37), Brytyjczycy (22), Francuzi (22). Przyznane im środki pozwolą na stworzenie prawie 2,7 tys. miejsc pracy w instytucjach goszczących w 23 krajach, głównie w Wielkiej Brytanii (56), Niemczech (35) i Włoszech (25).

Do naszego kraju (łącznie z dzisiejszymi) trafiło już 95 grantów ERC wszystkich kategorii, w tym 49 Starting Grants, 19 Consolidator Grants, 17 Advanced Grants, 8 Proof of Concept Grants i 2 Synergy Grants.

MK, źródło: UJ, UW