Nagrody

16 Października

Źródło: archiwum prywatne

Dr hab. Łucja Kowalewska: Przejawem patriotyzmu jest dla mnie prowadzenie badań w Polsce

Nikt nigdy nie powstrzymywał mnie przed tym, co robię. Nie powiedział, by robić coś bardziej praktycznego. Nie jest dobrze, jeśli naukowców stara się wkładać do określonych szufladek. To nie przyniesie pożądanych efektów. Wolność wyboru tematu jest tym, z czym nigdy nie musiałam walczyć i co również stanowi o wyjątkowości pracy naukowej na tle innych zawodów – mówi w wywiadzie dla FA dr hab. Łucja Kowalewska z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, tegoroczna laureatka Nagrody NCN.

Wczoraj Narodowe Centrum Nauki nagrodziło badaczy młodego pokolenia. Laureatką w obszarze nauk o życiu została dr hab. Łucja Kowalewska z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się biologią komórki roślinnej, w szczególności strukturą i dynamiką błon plastydowych. Z badaczką rozmawia Mariusz Karwowski.

Podobno, między innymi za pani sprawą, wśród tegorocznych laureatów Nagrody NCN jest wyraźna nadreprezentacja chórzystów.

Śmieję się, że znów po latach stanęliśmy na jednej scenie. Rzeczywiście, razem z Maćkiem (prof. Maciej Stolarski, nagrodzony w obszarze HS – dop. MK) śpiewaliśmy kilka lat w jednym chórze, jeździliśmy na różne festiwale. Później śpiewałam w 6-osobowym zespole wokalnym, wykonywaliśmy głównie muzykę dawną. Teraz czas już mi nie pozwala, więc traktuję śpiewanie bardziej jako hobby, choć zdarza się, że w sytuacjach nagłych, np. gdy ktoś zachoruje, występuję w zastępstwie.

Można zatem o pani powiedzieć: artystyczna dusza.

Skończyłam średnią szkołę muzyczną w klasie fletu poprzecznego, śpiewałam w paru zespołach i w pewnym momencie musiałam dokonać wyboru, czy iść drogą artystyczną, czy badawczą. Ale powiem panu szczerze, że od dziecka chciałam być naukowcem. To był od zawsze, jak pamiętam, mój wymarzony zawód. Więc to świadoma decyzja i nigdy jej nie żałowałam. Swoją drogą, znam wielu badaczy, zwłaszcza w naukach ścisłych, którzy aktywnie muzykują. Myślę, że to dobry sposób na wytrenowanie samodyscypliny.

W maju OPUS, we wrześniu nagroda Polskiego Towarzystwa Biologii Eksperymentalnej Roślin za najlepszą pracę oryginalną, teraz Nagroda NCN. Ten rok mógłby się nie kończyć…

Ta kumulacja, mam wrażenie, to gratyfikacja, tyle że odłożona w czasie. Jestem biologiem roślin, a to dość specyficzna odnoga biologii, w której bardzo długo czeka się na materiał. Właśnie przygotowuję pracę wieńczącą badania rozpoczęte sześć lat temu. Żeby rośliny były zdolne do wytworzenia struktury, która mnie interesuje, trzeba czekać nieraz i kwartał. Uzyskanie kilku powtórzeń biologicznych ciągnie się latami. Przez to odwlekają się też publikacje. Ale w końcu cierpliwość zostaje nagrodzona. Powiedziałabym, że pewne rzeczy we mnie kiełkują od dawna, tylko prezentuję je światu z pewnym opóźnieniem.

Uwielbiam historie o laureatach, którzy najczęściej przez telefon, w codziennym rozgardiaszu, dowiadują się o przyznanej im nagrodzie. Proszę opowiedzieć swoją.

Kiedy się dowiedziałam, byłam bardzo zaskoczona. Akurat drukowałam dyplomy za najlepsze plakaty na konferencji, którą współorganizowałam. Byłam w biegu, trochę zaaferowana, zadzwonił telefon, w pierwszej chwili pomyślałam, że coś się stało na konferencji. Zaniemówiłam, gdy po drugiej stronie przedstawił się dyrektor NCN. Musiałam się uspokoić, bo za chwilę miałam przecież prowadzić ceremonię zamknięcia konferencji.

To dla pani szczególne wyróżnienie?

Wprawdzie to nagroda indywidualna, ale biologia jest sportem zespołowym. Traktuję to więc jak wyróżnienie dla wszystkich osób, które ze mną pracują. Cieszę się z niej w sposób szczególny z dwóch względów.

Po pierwsze, doceniono swego rodzaju niszowe badania. W swojej pracy nie podążam za trendami badawczymi, lecz szukam nowych tematów, które może dopiero w przyszłości będą te trendy wyznaczać. Po drugie, to dla mnie ważna nagroda, bo świadomie zdecydowałam się związać swoją ścieżkę kariery z Polską. Na Uniwersytecie Warszawskim zrobiłam doktorat, teraz kieruję Zakładem Anatomii i Cytologii Roślin. Każdy z nas ma jakąś wizję patriotyzmu, dla mnie jego przejawem jest właśnie prowadzenie badań w Polsce. Przyświeca mi w tym motto mojej mamy, inżyniera – a w tamtych czasach to nie był typowy zawód dla kobiety – która zawsze powtarzała mi, by iść przez życie bez kompleksów. Jeśli wierzysz w to, co robisz i wykonujesz uczciwą pracę, nie masz powodu się tego wstydzić. Nie wyjechałam z Polski i tę nagrodę odbieram jako dowód na to, że i tu, mimo czasem niesprzyjających warunków, da się robić jakościową naukę, wybierając przy tym niszową ścieżkę.

Jak pani na nią weszła?

Zawsze interesował mnie obraz, mikroskopia. Na studia dostałam się na dwa kierunki. Wszyscy radzili, by wybrać medycynę, a we mnie tkwiło silniejsze przekonanie, że to biotechnologia jest tą właściwą. Ciągnęło mnie do eksploracji, w kierunku nauki.

Na doktoracie, który związany był z wizualizacją układów błonowych, znajomi uznali, że zwariowałam, bo wtedy modna była biologia molekularna. O kriomikroskopii elektronowej czy tomografii elektronowej niewiele osób w Polsce wtedy słyszało, a jeszcze mniej ją stosowało. Z politowaniem patrzono, jak wybieram temat, który – tak się niektórym wydawało – nie ma żadnej przyszłości.

Dziś okazuje się, że luka pokoleniowa w mikroskopii elektronowej odczuwana jest na całym świecie. Wymowny jest tu przykład grupy prof. Ralpha Bocka, dyrektora Instytutu Fizjologii Molekularnej i Roślin im. Maxa Plancka. Potrzebowali do projektu mikroskopii elektronowej, bo ich pracownia przestała funkcjonować – wszyscy pracownicy przeszli na emeryturę. Odezwali się do mnie po ekspertyzy. To był właśnie namacalny efekt podjętej przeze mnie decyzji o skupieniu się na tej metodzie. Nie ukrywam, dla młodego naukowca była to bardzo komfortowa sytuacja, bo nie ja musiałam pukać do czyichś drzwi, a zdarzało się, że propozycje współpracy pojawiały się same.

Miała pani nosa.

Teraz jest już coraz więcej młodych osób zainteresowanych mikroskopią. Po boomie na biologię molekularną przyszła bowiem refleksja, że to nie wystarcza, że trzeba też obiekt badań zwizualizować. Bardzo intensywnie rozwijają się metody w zakresie zarówno mikroskopii elektronowej, jak i konfokalnej. Do Krakowa, na uroczystość wręczenia Nagrody NCN, przyjechałam wprost z Francji, gdzie od minionego piątku trwa konferencja MiFoBIO (Functional Microscopy for Biology – dop. MK), na której blisko pół tysiąca osób uczy się metod mikroskopowych. Jeszcze kilkanaście lat temu było to nie do wyobrażenia.

Dla części badaczy mikroskopia będzie tylko dodatkową metodą, dla mnie – główną. Z danych mikroskopowych chcemy wyciągnąć jak najwięcej, przełamując jednocześnie paradygmat myślenia o danych obrazowych i kształtach błon jako jedynie ładnych ilustracjach. Z uzyskanych obrazów czerpiemy zarówno dane jakościowe, jak i ilościowe, pokazujemy, że analiza struktury w skali nano sama w sobie może być interesującym zagadnieniem.

Prowadzi pani prace nad konfiguracjami błon sześciennych w plastydach roślinnych. Czy odniesienie do architektury będzie w tym przypadku właściwe?

Bardzo, ale pod warunkiem, że mówimy o architekturze przyszłości – dynamicznej, w której nie będziemy projektować jedynie statycznych budynków, a raczej takie, które będą zdolne do zmiany swoich kształtów czy struktury elementów elewacji, w zależności od natężenia światła, wilgotności i innych czynników. W moich badaniach skupiam się na tym, czemu kształt jest tak ważny, czemu błony biologiczne wyglądają tak, a nie inaczej, jaką rolę dla funkcji biologicznej błony ma właśnie jej kształt w skali nano. Czy np. kompleksy białkowe ułożone są w taki, czy inny sposób na powierzchni płaskiej lub zakrzywionej błony i jak wpływa to na możliwość przeprowadzenia reakcji i ich wydajność. W wielu aspektach wiemy już, że kształt ma znaczenie, a w niektórych to wciąż tajemnica. Próbujemy ją rozwikłać stosując nowe metody, które rozwijamy, a także różnego rodzaju stresory, które wywołają określoną reakcję.

Ciągnie mnie do skomplikowanych strukturalnie układów, w plastydach do tej pory udało nam się zidentyfikować dwa układy sześcienne w różnych stadiach rozwojowych. Jeden, który był już znany wcześniej, ale jego struktura nie była dobrze wyjaśniona pod kątem geometrycznym. Drugi to zupełnie nowa struktura, której nikt wcześniej nie opisał w roślinnych plastydach. W najbliższych miesiącach opublikujemy to odkrycie i mamy nadzieję, że będzie to naprawdę ważna praca dla naszej grupy badawczej.

Od dwóch lat działa pani w sieci COST – jest wiceprzewodniczącą European Curvature and Biology Network. Co to za inicjatywa?

Jej celem jest zacieśnienie współpracy między różnymi dyscyplinami, aby poznać wpływ krzywizny powierzchni na zachowanie komórek i tkanek. Ta akcja ma nie tylko połączyć osoby z różnych dyscyplin – biologii, matematyki, fizyki, medycyny, inżynierii materiałowej, a nawet architektury – lecz także nauczyć ich wspólnego języka w opisywaniu i rozumieniu krzywizn. W mojej grupie pracujemy na skali nano, inne zespoły – na tkankach. Mała krzywizna dla nich i dla mnie znaczy zupełnie co innego. A są jeszcze osoby zajmujące się na przykład krzywizną krajobrazu czy krzywizną żuchwy, a to zupełnie inne skale. Mimo to wszyscy możemy się porozumieć i zrozumieć, że podobne mechanizmy działają na różnych poziomach organizacyjnych.

Co by pani powiedziała dziś osobom, które – tak jak pani kiedyś – marzą o karierze naukowca?

Na przykładzie mojej domeny zachęcałabym ich tym, że w nauce zadajemy pytania, na które nie ma do tej pory odpowiedzi. Myślę, że to jest w tym zawodzie fascynujące. Rośliny to niesamowite pole do eksplorowania. Dają prawdziwą wolność naukową w projektowaniu eksperymentów, rozpoznawaniu zupełnie nieznanego. Korzystając z tego przywileju, wolę stawiać pytania aniżeli hipotezy, bo te drugie w pewnym sensie już ukierunkowują psychikę człowieka na rozwiązanie. Natomiast otwarte pytania, odpowiedzi na nie, bycie pionierem, odkrywanie nowych lądów, to – moim zdaniem – najlepsza zachęta do rozpoczęcia tej przygody.

I jeszcze jedno – nikt nigdy nie powstrzymywał mnie przed tym, co robię. Nie powiedział, by robić coś bardziej praktycznego. Nie jest dobrze, jeśli naukowców stara się wkładać do określonych szufladek. To nie przyniesie pożądanych efektów. Wolność wyboru tematu jest tym, z czym nigdy nie musiałam walczyć i co również stanowi o wyjątkowości pracy naukowej na tle innych zawodów.

Jak jednak pozwolić sobie na wolność, kiedy nauka cierpi na niedofinansowanie?

Dziś, przy okazji nagrody, wracają do mnie reminiscencje sprzed lat, gdy słyszałam: „No tak, ciekawe, ale chyba zbyt ryzykowne”. A jednak było warto. Położenie nacisku na nieoczywiste, specyficzne tematy może być pomysłem na prowadzenie badań w naukach o życiu. Trzeba zdać sobie sprawę, że przy tak niskim finansowaniu nauki w Polsce w topowych tematach w dziedzinach eksperymentalnych rzadko mamy szansę, by konkurować z dużymi grupami na Zachodzie czy w Azji. Tam nawet trzydziestu badaczy potrafi w jednym zespole pracować nad danym zagadnieniem. Sposobem jest więc wejście w niszę badawczą, chociaż oczywiście nie rozwiązuje to w żaden sposób problemów systemowych. Dla przykładu, struktury, które nas interesują, rośliny tworzą w nocy i wtedy prowadzimy dużo badań. Niewiele grup podejmuje podobne tematy, bo wymaga to zbyt dużego poświęcenia. Na doktoracie wielokrotnie spędzałam w laboratorium trzy doby z rzędu. To były mocne doświadczenia, ale nie ma co żałować tych nieprzespanych nocy.

Rozmawiał Mariusz Karwowski