Rozdane w czwartek granty ERC Starting trafiły także do sześciorga polskich naukowców pracujących w zagranicznych ośrodkach: w Niemczech, Austrii, Szwajcarii i Francji. Zajmą się mobilnością społeczną, wpływem prenatalnych doświadczeń językowych na rozwój mózgu płodu, egzotycznymi stanami materii, biologią zmysłu grawitacji, przerzutami nowotworowymi i nowym sposobem leczenia chorób przewlekłych.
W czwartek Europejska Rada ds. Badań Naukowych (European Research Council) ogłosiła wyniki konkursu dla naukowców od 2 do 7 lat po doktoracie. Spośród 3928 aplikacji do finansowania skierowano 478 projektów. Jak już informowaliśmy, w gronie beneficjentów ERC Starting Grants jest sześć osób, które poprowadzą swoje badania w Polsce: dr hab. inż. Anna Siekierka z Politechniki Wrocławskiej, dr inż. Wojciech Krauze z Politechniki Warszawskiej, dr Damian Dąbrowski z Instytutu Matematycznego PAN, dr Dominik Paprotny z Uniwersytetu Szczecińskiego, dr Rene Poncelet z Instytutu Fizyki Jądrowej PAN oraz dr Mykhailo Batiuk z Łukasiewicz – PORT. Ale oprócz nich na liście laureatów znalazło się także sześcioro polskich naukowców z zagranicznych ośrodków: w Niemczech, Austrii, Szwajcarii i Francji.
Zmysł równowagi u… aksolotla
U naszych zachodnich sąsiadów – na Uniwersytecie Technicznym w Dreźnie (TUD) – pracuje dr Anna Czarkwiani. Urodziła się w Warszawie, gdzie skończyła Prywatne Liceum Ogólnokształcące nr 32 im. Jeana Monneta (International Baccalaureate). Studia licencjackie (z genetyki człowieka) i magisterskie (z komórek macierzystych i rozwoju) odbyła już na University College London (UCL). Tam też uzyskała stopień doktora (pod opieką prof. Paoli Oliveri). W 2018 r. dzięki stypendium naukowemu Humboldta dołączyła do Center for Regenerative Therapies Dresden (to jednostka TUD), gdzie obecnie odbywa staż podoktorski. Jej osiągnięcia zostały docenione m.in. nagrodą L’Oréal-UNESCO For Women in Science (2022). W projekcie OTOREG zajmie się badaniami nad biologią zmysłu grawitacji i związanymi z nim zaburzeniami.
Nasza zdolność do stania w pozycji wyprostowanej, chodzenia, zależy od zmysłu grawitacji. U ludzi i innych zwierząt zlokalizowany jest w uchu wewnętrznym, gdzie kluczowym elementem układu równowagi są otolity, nazywane też kamyczkami błędnikowymi. Przemieszczając się w wypełnionych płynem komorach ucha, wysyłają sygnały, które pozwalają nam postrzegać ruch i orientację. Jednak wraz z wiekiem lub w odpowiedzi na określone bodźce środowiskowe, zdolność ta może ulec pogorszeniu, co prowadzi do zawrotów głowy, a także nudności, niewyraźnego widzenia i trudności w chodzeniu – tłumaczy badaczka, cytowana przez stronę internetową drezdeńskiej uczelni.
Dodaje, że zmysł grawitacji to nasz najstarszy układ sensoryczny, a mimo to pozostaje najmniej poznany. Przyznaje, że niewiele wiadomo np. o tym, jak otolity się formują i co prowadzi do ich degeneracji. Planuje to zbadać u… aksolotla. Ta meksykańska salamandra jest idealnym organizmem modelowym. Morfologia jej ucha wewnętrznego jest zbliżona do ludzkiej, ale w przeciwieństwie do człowieka ta część narządu słuchu jest stosunkowo łatwo dostępna, co ułatwia przeprowadzanie eksperymentów i obrazowanie pod mikroskopem. Co ciekawe, aksolotl posiada zdolność regeneracji otolitów, co może pomóc badaczom w przywracaniu prawidłowego działania zmysłu równowagi. Dr Czarkwiani zamierza stworzyć platformę do badań behawioralnych, która w przyszłości umożliwi naukowcom testowanie potencjalnych leków przywracających funkcję otolitów.
Mobilność społeczna w bloku wschodnim
W Austrii, a konkretnie na Uniwersytecie Wiedeńskim, swoje badania prowadzi dr Agata Zysiak. Jest socjolożką specjalizującą się w socjologii historycznej Europy Wschodniej, mobilności społecznej oraz badaniach biograficznych. Ukończyła studia socjologiczne na Uniwersytecie Łódzkim, gdzie obroniła również pracę doktorską z nauk społecznych, a obecnie związana jest z Katedrą Socjologii Wsi, Miasta i Zmiany Społecznej na Wydziale Eokonomiczno-Socjologicznym. Wcześniej pracowała na Uniwersytecie Warszawskim, Wayne State University w Detroit, Uniwersytecie Michigan w Ann Arbor oraz Wolnym Uniwersytecie w Berlinie. W latach 2019–2024 należała do Akademii Młodych Uczonych PAN.
W projekcie CLASS-up, realizowanym w Centrum Badań nad Historią Transformacji (Research Center for the History of Transformations), zajmie się mobilnością społeczną w państwach socjalistycznych Europy Wschodniej po 1945 roku.
W przeciwieństwie do dobrze zbadanych kontekstów zachodnich, moje jakościowe badanie porównawcze koncentruje się na tym, jak systemy socjalistyczne tworzyły specyficzne formy mobilności społecznej. Przeanalizuję, jak mobilność społeczna była definiowana, rozumiana i doświadczana w czasach socjalizmu, opierając się nie tylko na mierzalnych wskaźnikach, ale także na kulturowych, politycznych i społecznych znaczeniach przypisywanych mobilności. Łącząc analizę oficjalnych dyskursów, doniesień prasowych, badań socjologicznych i międzypokoleniową metodę biograficzną, będę dążyć do ukazania, jak mobilność kształtowała historie rodzinne w kolejnych pokoleniach, w tym jaki miała wpływ na przekazywanie przywilejów i społecznych kosztów mobilności społecznej – tłumaczy dr Zysiak na stronie internetowej wiedeńskiej uczelni.
Język kształtuje nasz mózg?
W jaki sposób prenatalne doświadczenia językowe kształtują rozwój mózgu płodu i późniejszą naukę języka – tej kwestii przyjrzy się bliżej w ramach projektu DiverseSounds dr Olga Kępińska. Studiowała niderlandystykę (licencjat) na Uniwersytecie Wrocławskim, a magisterium zrobiła już na Uniwersytecie w Lejdzie (to jedyny kierunek w Holandii dla zagranicznych studentów, którzy chcą specjalizować się w niderlandzkim języku, kulturze, historii). Ukończyła również zaawansowane studia lingwistyczne na Vrije Universiteit Brussel (Belgia). W 2017 roku w Lejdzie obroniła doktorat z neurolingwistyki eksperymentalnej. Na post-doka wyjechała najpierw do laboratorium dr Fumiko Hoeft na Uniwersytecie Kalifornijskim w San Francisco, a następnie dołączyła do grupy prof. Narly Golestani na Uniwersytecie Wiedeńskim. Grant ERC zrealizuje na Université d’Aix-Marseille (Francja).
Okres prenatalny stanowi krytyczny moment, w którym kształtują się kluczowe struktury i funkcje neuronalne, kładąc podwaliny pod przetwarzanie sensoryczne, naukę języka i funkcje poznawcze. Chociaż badania uznają znaczenie prenatalnej stymulacji słuchowej i językowej, wciąż nie jest jasne, czy i w jakim stopniu środowisko językowe w życiu płodowym kształtuje mózg płodu i rozwój języka po urodzeniu – opisuje.
W swoich badaniach zastosuje podejście, łączące rozwojową neuronaukę poznawczą, lingwistykę i teorię informacji. Będzie analizować neuroplastyczność organizacji mózgu płodu zależną od bodźców, oceni, które cechy mowy są przetwarzane przez płód, określi neuronalne predyktory płodowych różnic międzyosobniczych w percepcji dźwięków mowy we wczesnym niemowlęctwie oraz sprawdzi, czy neuroplastyczność płodu przewiduje mechanizmy uczenia się języka w niemowlęctwie. To badanie o charakterze podłużnym, a więc polegające na wielokrotnym zbieraniu danych od tych samych uczestników w różnych punktach czasowych. Umożliwia przez to śledzenie zmian i trendów zachodzących w czasie u tych samych osób.
Wykorzystamy najnowocześniejsze techniki obrazowania mózgu (MRI i EEG) u osób jedno- i wielojęzycznych, a także nowatorskie metody pomiaru różnorodności fonologicznej, oparte na opisowej i typologicznej pracy językowej. Proponujemy zbadanie związku między doświadczeniami prenatalnymi a późniejszymi ścieżkami rozwoju mowy od 25 tygodnia ciąży do 6 miesiąca życia. Badania te pogłębią wiedzę na temat rozwoju płodu i niemowlęcia, a tym samym będą miały istotne implikacje dla tworzenia teorii, terapii językowej i polityki zdrowia publicznego – zapowiada Kępińska.
Egzotyczna fizyczna materia
Kolejnym z Polaków na liście laureatów ERC StG jest dr Tomasz Smoleński z Uniwersytetu w Bazylei. Ukończył studia fizyczne na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie w 2018 roku obronił z wyróżnieniem również doktorat z fizyki materii skondensowanej. W tym okresie ściśle współpracował z LNCMI-CNRS – instytutem badań nad silnymi polami magnetycznymi w Grenoble (Francja). Na post-doka wyjechał do grupy badawczej Atac Imamoglu w Eidgenössische Technische Hochschule (ETH) w Zurychu (Szwajcaria). W tym roku otrzymał stanowisko adiunkta w Katedrze Fizyki Uniwersytetu w Bazylei. Zajmuje się egzotycznymi stanami materii. W projekcie OptoQuantTOP będzie je badał w nowej klasie materiałów, składających się ze stosów ultracienkich warstw krystalicznych, które silnie oddziałują ze sobą i posiadają szczególne właściwości.
Zamierzam wykorzystać światło do wykrywania i kontrolowania silnie skorelowanych faz topologicznych materii w sztucznie zaprojektowanych materiałach kwantowych opartych na heterostrukturach van der Waalsa. Naszym celem jest stworzenie interfejsów optycznych, umożliwiających tworzenie nowych, optycznie sterowanych obwodów topologicznych lub uzyskiwanie dostępu do egzotycznych wzbudzeń topologicznych, z zastosowaniem w nowatorskich technologiach kwantowych i komputerach kwantowych – informuje.
Odkryć tajemnice nowotworowych przerzutów
Również na Uniwersytecie w Bazylei swoją grupę – tyle że w Katedrze Biomedycyny – stworzy dr Magdalena Sznurkowska. Dorastała w Sopocie, jej zainteresowanie naukami o życiu rozbudziło się w III Liceum Ogólnokształcącym w Gdyni, którego ambitny program zachęcał do rozwijania pasji. Następnie podjęła studia licencjackie na University College London (UCL), które ukończyła z wyróżnieniem First Class Honours z biologii molekularnej (2013). Później rozpoczęła pracę naukową na University of Cambridge, gdzie w 2018 roku obroniła doktorat. W czerwcu 2022 roku związała się z Politechniką Federalną w Zurychu (ETH Zürich), na której kończy właśnie obecne projekty, by z początkiem nowego roku uruchomić własne laboratorium w Bazylei. W ciągu najbliższych pięciu lat będzie szukała odpowiedzi na ważne i trudne pytania w badaniach nad przerzutami.
Nadrzędnym celem mojej kariery jest zrozumienie tego, co się dzieje z komórkami w przestrzeni i czasie – w jaki sposób podejmowane są decyzje komórkowe oraz jak komórki koordynują swoje działania, by napędzać złożone procesy, np. rozwój narządów czy powstawanie nowotworów. Szczególnie pasjonuje mnie proces przerzutowania, w którym komórki odłączają się od guza pierwotnego, dostają się do systemu krążeniowego, przeżywają we krwiobiegu, a następnie skutecznie docierają do odległych miejsc i ostatecznie je kolonizują. Każdy z tych etapów stanowi barierę, którą komórki przerzutowe muszą pokonać, odpowiednio się adaptując, aby dotrzeć do odległego narządu – wyjaśnia badaczka.
I dodaje, że wiele nowotworów wykazuje skłonność do tworzenia przerzutów w określonych lokalizacjach. Zrozumienie, dlaczego komórka nowotworowa tworzy przerzuty do danego narządu oraz w jaki sposób odmienne lokalizacje anatomiczne kształtują zachowanie powstałych tam przerzutów, to główny obszar jej zainteresowań. Jest przekonana, że jej praca ma potencjał, by otworzyć nowe ścieżki terapii ukierunkowanych na przerzuty – pilnej i wciąż niezaspokojonej potrzeby klinicznej. O ile bowiem diagnoza raka przed wystąpieniem przerzutów często daje korzystne rokowania, o tyle wskaźniki przeżycia spadają wraz z pojawieniem się przerzutów.
Hydrożele do regeneracji ścięgien
Ostatnim z polskich laureatów ERC StG jest dr Jacek Wychowaniec z AO Instytutu Badawczego w Davos. Ukończył studia na kierunku matematyka i fizyka na Uniwersytecie w Aberystwyth. Stopień doktora w zakresie nanotechnologii uzyskał na Uniwersytecie w Manchesterze (2017). Następnie odbył staż podoktorski na University College Dublin, gdzie pracował nad projektowaniem drukowalnych i magnetycznie czułych atramentów i koloidów oraz nad technologiami druku 3D i platformami organoidowymi do zastosowań w opiece zdrowotnej. W 2021 roku uzyskał stypendium Marie Curie Research Fellowship (MSCA) w AO Research Institute w Davos (ARI) jako członek grupy ds. materiałów biomedycznych. Po zakończeniu stypendium pozostał w ARI, w którym dziś pełni funkcję zastępcy kierownika obszaru tematycznego w grupie materiałów biomedycznych. Jego badania koncentrują się na chemicznych modyfikacjach polimerów i peptydów w celu tworzenia biomateriałów nowej generacji. W szczególności interesuje się immunomodulacją i projektowaniem materiałów, które aktywnie oddziałują z układem odpornościowym, wspomagając regenerację tkanek.
Uzyskany wczoraj grant zrealizuje na Uniwersytecie w Nantes. Projekt DeCodeGels dotyczy poznania właściwości adhezji, degradacji i immunomodulacji samoskładających się hydrożeli peptydowych do zaprogramowanej regeneracji ścięgien.
Chodzi o zupełnie nowy, alternatywny sposób leczenia chorób przewlekłych, takich jak choroby ścięgien. Mój zespół skupi się na opracowaniu rozwiązania opartego na peptydach, modulującego postęp stanu zapalnego i wspomagającego regenerację – zapowiada w swoich mediach społecznościowych.
W sumie na 478 zwycięskich projektów wyłonionych w ramach konkursu ERC Starting Grant przeznaczono prawie 761 mln euro.
Mariusz Karwowski
Serdeczne gratulacje i powodzenia!