Większe i bardziej przewidywalne finansowanie badań podstawowych w programach Narodowego Centrum Nauki oraz systemowe wsparcie „drogi do ERC” – to wokół tych spraw toczyła się przez ostatnie dwa lata znaczna część działań Rady Młodych Naukowców. Ósmą kadencję tego gremium podsumowują jego przewodnicząca dr Olga Witkowska-Piłaszewicz oraz dr Dawid Kostecki.
Rada Młodych Naukowców jest zespołem doradczym Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego, który wspiera rozwój kariery młodych badaczy. Do zadań tego gremium należy m.in. identyfikowanie istniejących i przyszłych barier rozwoju kariery młodych naukowców; przygotowywanie rekomendacji dotyczących instrumentów wspomagania ich kariery; wspieranie kontaktów z przedstawicielami środowisk gospodarczych oraz instytucji wdrażających innowacyjne rozwiązania w nauce. W zakończonej niedawno VIII kadencji uwaga RMN koncentrowała się wokół dwóch zasadniczych spraw, które – z perspektywy młodej kadry – decydują o realnych szansach na rozwój: finansowania badań podstawowych w programach Narodowego Centrum Nauki oraz systemowego wsparcia „drogi do ERC”.
NCN – od diagnozy do konkretnych korekt
Punktem wyjścia był rozpoznany w badaniach RMN splot barier: niski współczynnik sukcesu w konkursach NCN, nieprzewidywalność naborów i biurokratyczne przeszkody, szczególnie dotkliwe dla osób na starcie ścieżki zawodowej. Na podstawie zidentyfikowanych trudności Rada przyjęła pakiet rekomendacji, w którym postulowała m.in. przywrócenie dwóch naborów w roku w ramach konkursu PRELUDIUM, docelowy wskaźnik sukcesu kształtujący się na poziomie 25% oraz zapewnienie młodym badaczom realnych szans na kierowanie zespołem. W tym kontekście zaproponowaliśmy zawężenie aktywności w konkursie MINIATURA do badań pilotażowych i kwerend, większą jego dostępność dla osób tuż po doktoracie i premiowanie osób bez doświadczenia grantowego, z jednoczesnym zachowaniem możliwości wielokrotnego aplikowania w programie.
Wśród rekomendacji dotyczących konkursu SONATINA nie zabrakło postulatu wydłużenia „okna” po doktoracie dla wnioskodawców czy zakwalifikowania do kategorii współpracy międzynarodowej form hybrydowych i zdalnych, a także połączenia tego programu z SONATĄ. Zwracaliśmy uwagę uwagę na zagadnienia związane z trafnością doboru recenzentów oraz zwiększeniem elastyczności w planowaniu budżetu we wniosku. Przyczyny były dość prozaiczne – inflacja, uwzględnienie przerw w karierze spowodowanych pracą zawodową czy kosztów wsparcia administracyjnego.
Z satysfakcją możemy odnotowwać, że część tych postulatów znalazła odzwierciedlenie w decyzjach Rady NCN w 2025 roku: podniesiono stawki dla postdoków (ze 140 tys. do 210 tys. zł) oraz zwiększono stypendia doktoranckie do 6,5 tys. zł miesięcznie (z limitem 8,5 tys. zł łącznie we wszystkich projektach). RMN zaaprobowała powyższe rozwiązania oraz wezwała do wzrostu nakładów na NCN w ustawie budżetowej na 2026 rok, a także systematycznego i stale rosnącego finansowania badań podstawowych. Nadrzędnym celem jest zapewnienie stabilizacji oferty konkursowej NCN i odejście od polityki ad hoc, która determinowana jest wielopiętrowymi zależnościami kształtowania się poszczególnych polityk publicznych.
Prace programowe RMN toczyły się w dialogu ze środowiskiem. Świadczy o tym udział członków RMN w Dniach NCN w Bydgoszczy, robocze spotkania z Radą NCN, prezentacje w panelach i konsultacjach. Dzięki temu nie ograniczaliśmy się jedynie do wyrażania dezaprobaty w poszczególnych sprawach, lecz przede wszystkim poszukiwaliśmy konstruktywnych rozwiązań problemów, które sygnalizowali nam młodzi badacze.
ERC: od inspiracji do praktyki
Drugą, równorzędną osią minionej kadencji było systemowe upowszechnienie oferty European Research Council (ERC). Wyszliśmy z założenia, że kropla drąży skałę. Mając świadomość, że bardzo nieliczne grono młodych naukowców otrzymało w 2025 r. ERC Starting Grant (zaledwie sześcioro), postawiliśmy sobie za cel dołożyć ,,małą cegiełkę”, aby w kolejnych latach statystyka ta uległa poprawie. RMN zainicjowała cykl działań: warsztat o strategii przygotowania ERC Starting Grant (we współpracy z Krajowym Punktem Kontaktowym Programów Badawczych UE, luty 2025), robocze spotkanie z nowo powołanymi Ambasadorami ERC (prof. Justyną Olko i prof. Michałem Tomzą, czerwiec 2025) oraz – wspólnie z siecią ambasadorów – jesienny webinar „Jak myśleć o nauce w kategoriach ERC?” z udziałem laureatów ERC StG (październik 2025). Wydarzenia te były przygotowane zgodnie z logiką projektową wniosku: od części B1/B2, przez narracyjne CV, po przygotowanie do rozmowy przed panelem ekspertów.
Wątek europejski wzmacniały działania związane z sieciowaniem. W szczególności warto podkreślić spotkanie polskiego środowiska z przewodniczącą ERC prof. Marią Leptin oraz rozwijana współpraca z krajowymi instytucjami wspierającymi umiędzynarodowienie (Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej, Fundacja na rzecz Nauki Polskiej, Narodowe Centrum Badań i Rozwoju). Z perspektywy RMN kontakty z podmiotami działającymi w sektorze polskiego szkolnictwa wyższego to przede wszystkim okazja do reprezentowania głosu młodego pokolenia. Ponadto znajomość poszczególnych schematów finansowania przez członków Rady przyczynia się do możliwości przekazywania wiedzy na ten temat w naszych środowiskach.
Wracając do tematyki ERC Starting Grant, wnioski z rozmów z ambasadorami oraz warsztatów okazały się być zbieżne: poza merytoryką projektu potrzebne są kompetencje komunikacyjne, umiejętność właściwej prezentacji badań w formie pisemnej i ustnej oraz dojrzała agenda kierownika projektu. Po stronie instytucji goszczących niezbędne są stabilne biura wsparcia, sieć mentorów i czas na przygotowanie. RMN wprost wskazała, że bez tych elementów nawet świetne pomysły nie mają szansy przedostać się do etapu panelowego.
Dlaczego młodzi odchodzą z uczelni?
W VIII kadencji RMN przeprowadziła ogólnopolskie badanie na temat przyczyn rezygnacji młodych z kariery akademickiej. Ankieta (luty–marzec 2025) objęła trzy grupy: aktywnych badaczy w Polsce (N=262), Polaków pracujących za granicą (N=16) oraz osoby, które już odeszły z uczelni (N=120). Kwestionariusz odnosił się m.in. do takich kwestii, jak: satysfakcja z pracy, wypalenie, obciążenia dydaktyczne i organizacyjne oraz percepcja wsparcia instytucjonalnego.
Najsilniejszym czynnikiem skorelowanym z intencją odejścia okazało się przeciążenie obowiązkami administracyjnymi i poczucie wypalenia. Satysfakcja z wynagrodzeń wyniosła zaledwie 1,79 w skali 0–6, a młodzi badacze oceniali swój wpływ na decyzje instytucjonalne na 2,26, zaś dostęp do awansu na 2,57 (0–6). Najwyższą gotowość odejścia deklarowali doktoranci i asystenci. Osoby, które faktycznie opuściły akademię, wskazywały na brak wsparcia instytucjonalnego i perspektyw rozwoju. W porównaniu z UE wynagrodzenia młodych w Polsce (i nie tylko młodych) kształtują się na poziomie 50–60% średniej unijnej, przy braku powszechnego modelu tenure track i systemowego mentoringu.
Kluczowe liczy do zrozumienia „exodusu” młodych:
Raport nie poprzestaje na diagnozie – wskazuje zestaw działań systemowych: waloryzację wynagrodzeń w sektorze nauki, redukcję obciążeń administracyjnych (w tym uproszczenia prawa zamówień publicznych dla nauki), jasne ścieżki awansu (zatrudnianie osób tuż po doktoracie na stanowisku adiunkta), większą partycypację młodych w organach uczelni oraz wzmocnienie mentoringu. Te postulaty skorelowano z uchwałami RMN: o zasadach wynagrodzeń, równym dostępie młodych naukowców do zasobów i współdecydowania i zwiększeniu finansowania badań podstawowych.
Wnioski z raportu bezpośrednio wzmacniają główną oś aktywności RMN ,,NCN–ERC”: retencja jest warunkiem wzrostu jakości i liczby aplikacji grantowych. Bez stabilnych etatów startowych, realnego pierwszego kierownictwa projektów (np. „FirstPI”), stałego i przewidywalnego PRELUDIUM/SONATY oraz profesjonalnego wsparcia biur projektowych, droga do ERC pozostanie kręta i wyboista. Warto zadbać o to, aby ograniczyć liczbę zakrętów i niebezpiecznych skrzyżowań, gdyż przed każdym młodym badaczem prędzej czy później pojawią się wewnętrzne trudności i pytanie: czy było warto? Systemowe wsparcie zbliża nas do odpowiedzi twierdzącej na tak postawione pytanie.
Wyniki raportu trafiły do opinii publicznej (m.in. materiał TVP „19:30” – 30 czerwca 2025 r., artykuł w „Forum Akademickim”, debata w Kanale Zero, gdzie o pracach RMN wspomniała Anna Nieczaj, przewodnicząca Krajowej Reprezentacji Doktorantów), stając się punktem odniesienia w rozmowach o płacach, biurokracji i modelu ścieżek kariery młodych naukowców.
Od osi do konstrukcji: budowa ścieżki do ERC
Obie osie – NCN i ERC – Rada wpisała w szerszy pakiet „Młodzi 2025–2030”: narodową ścieżkę do stałego zatrudnienia, długoterminowe stanowiska post‑doc, mikrogranty i program „FirstPI”, który ma być realnym „pomostem” łączącym sukcesy krajowe z dojrzałą aplikacją do ERC. Ten pakiet spina też edukację wyższą w zakresie IP/komercjalizacji, etyki badań i komunikacji naukowej – kompetencji powszechnie zyskujących na znaczeniu, także w ocenie panelowej ERC.
Ponadto RMN prowadziła prace nad odciążeniem badaczy od „tarczy biurokratycznej”: postulaty elastyczności kosztowej w grantach, lepszego doboru recenzentów, uproszczeń PZP dla nauki, a także działania antymobbingowe i równościowe (zwiększające retencję i bezpieczeństwo w miejscu pracy). To nie „dodatki”, lecz warunki brzegowe konieczne, by naukowcy mogli skupić się na prowadzeniu badań na najwyższym poziomie i przygotowywaniu konkurencyjnych wniosków.
Wymierne efekty i lekcje na przyszłość
Najbardziej wymiernym skutkiem działań RMN było podniesienie stawek w projektach NCN (post‑doc, stypendia doktoranckie). To sygnał, że empiryczna i konsekwentna argumentacja może przekładać się na decyzje instytucjonalne. Dialog prowadzony w duchu poszanowania i wzajemnego zrozumienia przynosi pozytywne rezultaty. Ważne jest, aby wychodzić z inicjatywą i propozycjami. Jednocześnie członkowie Rady wielokrotnie wskazywali, że bez zwiększenia budżetu NCN realizacja ambicji młodych badaczy będzie bardzo ograniczona.
W zakresie ERC Rada Młodych Naukowców zbudowała zalążek powtarzalnego ekosystemu wsparcia: kontakt z ambasadorami, współpracę z KPK, szkolenia z laureatami oraz robocze relacje z samą instytucją. Skuteczna aplikacja o ERC Starting Grant jest możliwa przy zachowaniu kilku podstawowych zasad: dobór tematu high‑risk/high‑gain, narracja i spójność dorobku naukowego, trening wystąpień, praca z mentorem. Dla wskazanych działań należy zapewnić właściwą akademicką infrastrukturę, tak aby holistycznie kształcić młodych badaczy do składania wniosków i zwiększać szansę na rozpoznawalność utalentowanych naukowców w międzynarodowym obiegu naukowym.
Co jeszcze trzeba zrobić?
Zamiast epilogu: jeden program, ,,rozwinąć skrzydła”
Bilans VIII kadencji RMN pokazuje, że politykę grantową i ambitną ścieżkę do ERC trzeba traktować jak dwa nierozerwalne elementy jednego programu: „od pierwszego grantu – do pierwszego ERC”. Zwiększenie finansowania krajowego pociąga za sobą wzrost szans na sukces międzynarodowy. Myśląc o krajowym systemie nauki, nie należy zapominać, że przejście do kolejnego etapu nie może być jedynie wypadkową determinacji jednostki, lecz wypracowanym mechanizmem, który da szansę badaczowi „rozwinąć skrzydła”. Współpraca z ambasadorami i laureatami grantów ERC podnosi sufit aspiracji i dowodzi, że niemożliwe staje się możliwe. Poszukując optymistycznej konkluzji, konstatujemy, że możliwe stanie się codziennością, gdy zapewnimy szansę tym, którzy dotychczas nie mają jeszcze świadomości, że są w stanie „polecieć” dalej niż im się dotychczas wydawało.
Olga Witkowska-Piłaszewicz, Dawid Kostecki
W VIII kadencji (17 listopada 2023 – 31 października 2025) członkami Rady Młodych Naukowców byli: Jakub Akonom, Anna Andrzejewska, Barbara Balon, Dominika Bugno-Narecka, Beata Chełstowska, Aleksandra Dunisławska, Dawid Dygas, Arkadiusz Jasiński, Adrian Kopytowski, Dawid Kostecki, Natalia Krata, Kamil Kucharski, Edyta Mazur, Mariola Pirek, Anna Płatek, Jakub Pruś, Mateusz Szatkowski, Monika Turska-Kozłowska, Olga Witkowska-Piłaszewicz, Artur Żuchowski.
Jak dla mnie to jest już przegrana sprawa. Na uczelni chcą zostać tylko desperaci. Przeciętnie inteligentna osoba znajduje pracę za 10k na rękę w każdej normalnej firmie z normalnym zestawem obowiązków a nie oczekiwania z kosmosu, chora atmosfera, niewydolna administracja, 250h dydaktyki, organizowanie wszystkiego samodzielnie, pisanie grantów, zamówienia odczynników, zamówienia plastików, ogarnianie faktur, myślenie za studenta, co może zepsuć w laboratorium, przygotowanie warsztatów na wydarzenie popularyzujące naukę i nie wiadomo co jeszcze. Starym się nie chce bo już nie rozumieją nowych technologii a młodszych nie ma, bo nikt się nie decyduje. Jak dla mnie do zaorania. Zwalniam się jak tylko skończę grant.
Brawo! Udana kadencja... brawo Pani Przewodnicząca!!!!
Panie Marku, pozdrowienia dla Pana... czasami bywa za wcześnie :)
Po doktoracie jest się R2 - Recognised Researcher wedle europejskiej kwalifikacji i tylko w Polsce takie osoby są zatrudniane jako asystenci. Słusznie, że Państwo zwracają uwagę na problem braku zatrudniania osób tuż po doktoracie na stanowisku adiunkta. Dochodzimy do absurdalnej sytuacji, kiedy w ogłoszeniach konkursowych uczelnie oczekują "co najmniej stopnia dr", publikacji w WoS, doświadczenia w prowadzeniu grantów, następnie prowadzenia 200-300 godzin dydaktyki na stanowisku...3..2...1...ASYSTENTA! 4800 na rękę z obowiązkami badawczymi. Bardzo szkodliwa specyfika naszego systemu. Nie wspomnę, że składać na to nędzne stanowisko można dopiero, jak się już formalnie uzyskało stopień dr. Często więc młody naukowiec jest sztucznie wykluczony z obiegu na ok. rok-półtora od momentu złożenia rozprawy. Za granicą można aplikować na takie stanowiska nawet przed złożeniem rozprawy. RMN, czy można na to wpłynąć centralnie, na poziomie Ministerstwa? Trzeba wykluczać te patologie. Asystent to osoba najwyżej przed doktoratem i tyle.
Dużo było słychać o RMN w tej kadencji, gratulacje – osobiście liczyłam najbardziej na to, że coś ruszy w kwestii popularyzacji (po tej uchwale, że każdy doktorant będzie miał szkolenie z science communication w szkole doktorskiej) bo ten pomysł leży i leży, a wszyscy tylko narzekają, że efektów nie ma.