Sprawy nauki

18 Września

Źródło: archiwum

Piotr Sankowski: Bez nauki nie zrobimy ani kroku dalej

Nie potrafimy w przekonujący sposób sprzedać swojej historii, a może też i nie umiemy dotrzeć do właściwych uszu. W efekcie przegrywamy tę batalię, staliśmy się niewidoczni, zmarginalizowani. Do tego nasze środowisko wyraźnie się podzieliło i nie wszystkim zależy aż tak bardzo na jakiejkolwiek zmianie jakościowej. Sporej części opłaca się funkcjonować w słabym systemie, nauczyli się naciągać reguły gry, są zadowoleni, nie potrzebują niczego więcej – mówi prof. Piotr Sankowski, dyrektor Instytutu Badawczego IDEAS, profesor na Wydziale Matematyki, Informatyki i Mechaniki Uniwersytetu Warszawskiego, jeden z największych specjalistów w dziedzinie sztucznej inteligencji.

Kilka dni temu prof. Piotr Sankowski udostępnił w mediach społecznościowych sporządzony przez siebie wykres obrazujący wydatki na naukę z budżetu państwa na przestrzeni ostatnich dwóch dekad. „Niestety, smutna prawda jest taka, że w nauce polskiej jest gorzej. Bardzo żałuję, że nie przyjrzałem się tym liczbom wcześniej, bo może podjąłbym zupełnie inne decyzje życiowe. Myślę, że nie tylko ja zaczynając karierę naukową, czy wracając do Polski z zagranicy, wierzyłem w to, że będzie lepiej” – podsumował.

Rzeczywiście czuje się pan oszukany?

Tak, mam poczucie, że jako naukowiec przez lata byłem oszukiwany. Kolejni ministrowie nauki jak mantrę powtarzali frazę o konieczności zwiększenia wydatków na badania i rozwój, ale nie szły za tym żadne realne decyzje. Nakłady na naukę rosną, lecz po stronie… przemysłu. Natomiast z budżetu państwa idzie na ten cel z roku na rok coraz mniej. Kiedy kończyłem doktorat w 2005 roku było to 1,27% PKB. Po dwóch dekadach, zamiast rosnąć, nakłady maleją – teraz wynoszą około 1,02% PKB. Tyle zostało z tych obietnic.

Co było najbardziej uderzające w wykresie, który opublikował pan w mediach społecznościowych?

Przygotowując go na podstawie 21 ustaw budżetowych, spodziewałem się, że pokaże czarno na białym spadek nakładów na naukę w ostatnich latach, ale jednak po wcześniejszym ich wzroście. Tymczasem nie, okazało się, że od dwóch dekad pieniędzy na naukę z roku na rok jest coraz mniej. Gdy zobaczyłem to na ekranie, w pierwszej chwili nie dowierzałem, a upewniwszy się, że wszystkie wprowadzone dane są właściwe, poczułem się oszukany.

Pozwolę sobie na bardziej osobisty wpis. Wybaczcie, że czasami zabrzmię, jak to przystało na pokolenie x, że nam to dopiero było trudno. Jednak nie daje się znaleźć potwierdzenia dla tych stwierdzeń wprost w liczbach, bo jak kończyłem doktorat w 2005 roku to wydatki na naukę i… pic.twitter.com/pMchD3CbTC

— Piotr Sankowski (@piotrsankowski) September 11, 2025

Gdyby wtedy, po doktoracie, wiedział pan to, co dziś, wybrałby inną ścieżkę kariery?

Odpowiem przekornie. Budżet OpenAI na ten rok to prawie 80 mld zł, proszę porównać to z budżetem na naukę w Polsce (tegoroczny wyniósł ok. 42 mld zł – dop. MK). Świat coraz bardziej nam ucieka. Jeszcze niedawno sądziłem, że AI jest na rozbiegu i mimo wszystko łatwo będzie nadgonić czołówkę, ale kiedy wydatki badawcze dużych korporacji rosną w sposób wykładniczy, a w Polsce są zamrażane, będzie to coraz trudniejsze. Pokłosiem malejącego finansowania są duże problemy strukturalne, które pojawiły się na przestrzeni lat w nauce. Bycie rzetelnym naukowcem jest dzisiaj sporym wyzwaniem i brzmi niczym fanaberia.

Ma pan zapewne na myśli różnego tego typu patologie, w które obrosła nauka, nie tylko zresztą w Polsce. U nas jednak, przy tak skromnych zasobach finansowych, widać je jeszcze bardziej. Czy nie razi pana, gdy pieniądze, które są w systemie, idą na finansowanie publikacji w drapieżnych czasopismach albo udział w tzw. papierniach i czy w interesie – „interesie” całkiem dosłownie – samych naukowców nie jest ukrócenie tych zjawisk? Ze środowiska nie płynie żaden sygnał, by komukolwiek to przeszkadzało.

W moim przekonaniu te praktyki nasiliły się właśnie przez to, że pieniędzy jest tak mało. Walczymy jako naukowcy o ograniczone zasoby i każde zagranie, nawet nieczyste, uznawane jest powszechnie za dozwolone. „W końcu z czegoś muszę żyć” – usprawiedliwiają się ci nieuczciwi. Kiedy jest więc okazja, a system temu sprzyja, pojawiają się chęci, by zagrać nie fair wobec kolegów i koleżanek. W tym sensie łączę to raczej ze słabością polskiej nauki, która wynika z niedostatecznego finansowania, niż z jakimś oddzielnym mechanizmem.

Skoro, jak wynika z pana wykresu, malejące nakłady na naukę nie są jednorazowym incydentem, ale stałą tendencją, warto pokusić się o odpowiedź na pytanie: dlaczego naukowcy nie znajdują uznania w oczach rządzących?

Nie znam odpowiedzi na to pytanie. Z gorzką ironią mógłbym powiedzieć, że skoro przez tyle lat udawało się nam funkcjonować z tak niskimi nakładami na naukę, to znaczy, że więcej ona nie potrzebuje. A nawet, idąc dalej w tej złośliwości, jest niepotrzebna. W końcu przez tyle czasu dawała sobie radę, dostając „okruchy” z budżetowego stołu. Natomiast, już na poważnie, wydaje mi się, że doszliśmy do takiego punktu rozwoju gospodarczego, w którym bez nauki nie zrobimy ani kroku dalej. Musimy zacząć tworzyć produkty oparte na własności intelektualnej, po to, żeby rzeczywiście na tym zarabiać. Powiedzmy sobie szczerze, bez nauki, bez badań podstawowych, bez tworzenia nowych technologii, nie będzie to możliwe.

Naukowcy nie potrafią walczyć o swoje?

Faktycznie, strajku naukowców nie było, nie przyszło nam też do głowy palić opony pod Sejmem. Ale rzeczywiście, zgadzam się z tym, że nie jesteśmy skuteczni, walcząc o większe finansowanie. Nie potrafimy w przekonujący sposób sprzedać swojej historii, a może też i nie umiemy dotrzeć do właściwych uszu. W efekcie przegrywamy tę batalię, staliśmy się niewidoczni, zmarginalizowani. Do tego nasze środowisko wyraźnie się podzieliło i nie wszystkim zależy aż tak bardzo na jakiejkolwiek zmianie jakościowej. Sporej części opłaca się funkcjonować w słabym systemie, nauczyli się naciągać reguły gry, są zadowoleni, nie potrzebują niczego więcej.

Co zmieniło się w polskiej rzeczywistości od lutego?

Dlaczego od lutego?

Właśnie wtedy, na konferencji na Giełdzie Papierów Wartościowych, padły słowa o strategicznej roli nauki w rozwoju kraju, a premier z ministrem finansów spotykali się z naukowcami. Minęło nieco ponad pół roku, a jeden z filarów tej strategii już niedomaga.

Tak, rzeczywiście, można było mieć wówczas nadzieję, że czasy marazmu się skończyły i teraz będzie tylko lepiej. Natomiast nic za tym nie poszło. Projekt pierwszego budżetu po tamtych zapowiedziach pokazuje, że finansowanie nauki nie tylko nie wzrosło, ale realnie spada, bo jest mniejsze niż inflacja.

Jaki budżet, pana zdaniem, mógłby być przyjęty przez środowisko akademickie z choćby umiarkowanym optymizmem?

Oczekujemy przede wszystkim długofalowego wzrostu finansowania nauki, a więc z jakąś realną perspektywą czasową. Nie chodzi tylko o to, by z roku na rok zwiększać nakłady, np. z 1% PKB na 2% PKB, bo może się okazać, że nie będziemy umieli w rozsądny sposób wydać tych pieniędzy. Oczywiście, warto przypatrywać się takim krajom, jak Korea Południowa, gdzie rzeczywiście wydatki z budżetu na B+R są wielokrotnie wyższe niż u nas, ale trzeba do tego podejść w odpowiedni sposób, nie na hura. Środki na zbrojenia wydajemy zgodnie z wieloletnim planem, nie rozumiem, czemu taki plan nie może powstać w odniesieniu do nauki. Przecież w dzisiejszym świecie to równie strategiczny obszar działania państwa.

Czy, abstrahując od pieniędzy, polski system nauki jest dostosowany do wyzwań XXI wieku?

Zdecydowanie nie i to kolejne źródło marnotrawienia i tak mizernych zasobów finansowych. Uważam, że polska nauka dojrzała już do radykalnych reform. W wielu miejscach w Polsce uprawia się dziś naukę tylko i wyłącznie dla publikacji. Nie dla prawdziwych zastosowań, nie dla użyteczności dla przemysłu, tylko po to, by opublikować, bo będą z tego punkty do ewaluacji. Nie pracuje się więc nad projektami, które mają charakter aplikacyjny. Z czego to się bierze? To naleciałość jeszcze poprzedniego systemu, w którym nie opłacało się uprawiać nauk praktycznych, bo wtedy trafiało się na celownik aparatu państwowego. Powstał więc model prawdziwej nauki, która jest bezużyteczna i nieprzydatna. Ciągnie się to za nami i wciąż borykamy się ze skutkami takiego myślenia.

W tym modelu tylko badania podstawowe tworzą prawdziwą naukę?

Właśnie, powinniśmy próbować odejść od tego, że prawdziwa nauka nie może być przydatna. Otóż może, a badania podstawowe mogą w tym pomóc, bo bez nich nie byłoby wdrożeń. Ale jednocześnie w wielu miejscach jest ich, moim zdaniem, po prostu za dużo. Badania podstawowe zyskują na znaczeniu, kiedy są użyteczne.

Czy w tym wiecznie niedomagającym finansowo systemie Polska nie powinna postawić na wiodące obszary badawcze, by stać się widoczną w światowej nauce? 

Tak, zdecydowanie. Jesteśmy za biedni, by być mistrzem świata w każdej dziedzinie. Powinniśmy znaleźć takie specjalizacje, które nas pociągną i będą finansowano lepiej traktowane niż pozostałe. Nie mówię, że to się powinno stać z dnia na dzień, ale taka naukowa specjalizacja jest nieuchronna. Im prędzej się na to zdecydujemy, tym więcej środków nie ulegnie zmarnotrawieniu.

Informatyka mogłaby być taką „lokomotywą”? Niedawno mówił pan, że w dwa, trzy lata, przy odpowiednim wsparciu, dogonilibyśmy świat.

Moim zdaniem, tak. Mamy znakomity kapitał ludzki, bardzo dobrych, młodych informatyków, którzy mogliby tworzyć rozwiązania na odpowiednim poziomie. AI jest stosunkowo młodą dziedziną, rozwija się w zawrotnym tempie, i właśnie teraz, na tym etapie, daje możliwości, by dołączyć do czołówki. W tym sensie stos technologiczny w tworzeniu rozwiązań opartych o sztuczną inteligencję jest bardzo płytki. Bardzo szybko można wejść i nauczyć się robić rzeczy najlepiej na świecie.

Jak to zrobić w praktyce?

Kilka miesięcy temu powstał nowy instytut badawczy IDEAS, w którym zajmujemy się sztuczną inteligencją. Pracujemy już pełną parą: zatrudniamy 80 naukowców, którzy tworzą 13 grup badawczych, opublikowaliśmy kilkanaście znakomitych prac. Chcemy wysłać mocny sygnał, że zależy nam na rozwoju AI w Polsce. Realizujemy projekty związane z grafiką komputerową, zastosowaniem AI w medycynie, tworzeniem sztucznej inteligencji wspierającej drony. Jako że jesteśmy nadzorowani przez dwa resorty: Cyfryzacji i Obrony Narodowej, angażujemy się też w projekty podwójnego zastosowania.

Planujemy wystartować z programem dla doktorantów, który zatrzymałby najlepsze talenty informatyczne w Polsce. Na wielu wydziałach informatyki jest problem ze skompletowaniem kadry do nauczania, a nowej nie przybywa. Młodzi ludzie rezygnują z kariery naukowej, nie rozpoczynają doktoratu. Ten problem będzie narastał i jeśli nie stworzymy odpowiednich mechanizmów, to za chwilę będziemy mieli ogromną lukę pokoleniową w informatyce. Chcemy temu zapobiec, tworząc program stypendialny. Doktoranci powinni otrzymywać wynagrodzenie wystarczające na godne życie, tymczasem dostają mniej niż minimalna pensja.

Na Forum Ekonomicznym w Karpaczu stwierdził pan, że głównym powodem niepowodzeń projektów AI w Polsce jest rozbieżność między światem nauki a oczekiwaniami biznesu.

Z jednej strony naukowcy chcieliby tworzyć nowe rzeczy, najlepiej pionierskie w skali świata, z drugiej przemysł chce po prostu kolejnego rozwiązania, które da się w ten czy inny sposób spieniężyć. To oczywiście nie jest problem nie do przejścia, wymaga jedynie odpowiedniej komunikacji. Mam za sobą wiele projektów z przemysłem, w ramach których – dzięki znalezieniu wspólnego języka – powstało coś użytecznego dla firmy, jednocześnie stanowiąc naprawdę nową jakość.

Nie odnosi pan wrażenia, że problemy w relacjach z biznesem mogą brać się stąd, że naukowcy zamknęli się na dobre w swojej akademickiej „bańce” i z trudem przychodzi im z niej wyjść, dotrzeć do otoczenia społeczno-gospodarczego?

Myślę, że może być to jeden z powodów słabości polskiej nauki, zaraz obok braku sprawczości w walce o większy budżet. Na nieumiejętności dobrej komunikacji cierpi cała polska nauka.

Stwierdzenie prof. Krzysztofa Pyrcia, szefa Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, z jednego z ostatnich jego wywiadów, że „nauka nie jest drogim hobby”, nie wzięło się znikąd. Tak właśnie możecie być postrzegani przez dużą część społeczeństwa.

Zawsze staram się robić rzeczy, które są przydatne i użyteczne, komunikuję to i nie czuję, by moje badania były odbierane w ten sposób. Sam też nie postrzegam ich jako hobby, bo to jest praca na więcej niż jeden etat.

Rozmawiał Mariusz Karwowski