Sprawy nauki

10 Czerwca

Źródło: NCN

Czy i jak zmienić system grantowy? – refleksje po spotkaniu w NCN

O ile łatwo sobie wyobrazić, że w szerokich konsultacjach polityka większej dostępności grantów (kosztem ich wysokości) może być poważnie dyskutowaną opcją, o tyle w siedzibie NCN takiej szansy nie było – pisze prof. Wojciech Pisula z Instytutu Psychologii PAN, dzieląc się wrażeniami ze zorganizowanego przez agencję spotkania z przedstawicielami środowiska naukowego. Miało ono na celu wymianę opinii i wypracowanie rozwiązań, które pozwoliłyby lepiej odpowiadać na potrzeby badaczy.

Z przyjemnością, a jednocześnie z zaskoczeniem, zareagowałem na zaproszenie do udziału w tym spotkaniu. Z zaskoczeniem, bo pamiętam, że poprzednie tego typu inicjatywy miały raczej charakter celebracji świetności Narodowego Centrum Nauki i wzajemnego upewniania się przez uczestników, że agencja jest wzorem do naśladowania dla reszty świata (a na pewno Polski). Tymczasem ja należę do grona osób, które nie szczędząc pochwał dla NCN, zgłaszają również zastrzeżenia do jego funkcjonowania. Zaproszenie do udziału przyjąłem więc z uznaniem i z satysfakcją z niego skorzystałem.

Jak poinformowano w komunikacie: „W spotkaniu wzięło udział 20 badaczek i badaczy z różnych ośrodków, reprezentujących różne dyscypliny, oraz przedstawiciele Rady NCN i Centrum – koordynatorzy dyscyplin i pracownicy biura”. Niestety, nie udostępniono listy wszystkich uczestników dyskusji, a po adresach mailowych można było zidentyfikować jedynie ową dwudziestkę. W sali zasiadło tymczasem kilkadziesiąt osób, wśród których zaproszeni badacze stanowili wyraźną mniejszość. Piszę o tym dlatego, że był to czynnik mocno wpływający na przebieg całego spotkania. W ramach przygotowania do obrad NCN dostarczyło dokument, stanowiący streszczenie pojawiających się w debacie publicznej i środowiskowej uwag oraz postulatów. Dokument ten stanowił jednocześnie scenariusz spotkania, gdyż z niewielkimi odstępstwami zachowano kolejność omawiania poszczególnych zagadnień.

Sam fakt organizacji debaty oceniam bardzo pozytywnie. To dobrze, że tak ważna dla nauki agencja inwestuje czas i pieniądze w usprawnianie swojej komunikacji. Nie jest z kolei dla mnie jasne, jakie merytoryczne cele przyświecały organizatorom. Jeśli miało to być jedynie rozpoznanie opinii na temat NCN i jego działalności, to uważam, że cel ten mógł być zrealizowany jedynie w bardzo ograniczonym zakresie, co uzasadniam poniżej.

Główny problem, z jakim mierzy się agencja, to zbyt niski poziom jej finansowania, co skutkuje demoralizująco niskim współczynnikiem sukcesu (SR) wniosków grantowych oraz ograniczeniami w funkcjonowaniu samej instytucji. Co do tej kwestii istnieje całkowita zgoda i nikt tego nie kwestionuje. Dlaczego tak niski SR jest demoralizujący? Bo sprawia, że lista zwycięzców konkursów jest bardzo krótka i zaczyna się opierać na powtarzających się nazwiskach badaczy oraz jednostek ich zatrudniających. Stąd tylko mały krok do uznania, że całym procesem rządzi nieliczna grupa skupiona wokół samej agencji. A to z kolei milowy krok do negacji całego systemu i formułowania spiskowych wyjaśnień dotyczących podejmowanych decyzji i przyznawanych grantów.

Różnice w stanowiskach pojawiają się na etapie propozycji, jak sobie radzić z sytuacją permanentnego niedofinansowania. W dokumencie poprzedzającym krakowską dyskusję pojawiały się skrajne propozycje, dające się sprowadzić do dwóch sprzecznych polityk: pierwszej, mającej na celu rozszerzenie dostępności projektów (co skutkować musi większymi ograniczeniami kosztowymi przyznawanych grantów) i drugiej, przeciwnej, celowanej na wzmocnienie silnych jednostek, generujących najlepiej oceniane projekty. O ile łatwo sobie wyobrazić, że w szerokich konsultacjach polityka szerszej dostępności grantów (kosztem ich wysokości) ma szansę być poważnie dyskutowaną opcją, o tyle w siedzibie NCN takiej szansy w ubiegły wtorek nie było. Dominowały bowiem liczebnie i aktywnościowo osoby związane z Centrum oraz wielokrotni beneficjenci dotychczasowej polityki grantowej.

Obie te grupy interesariuszy są żywotnie zainteresowane kontynuowaniem polityki określanej jako „elitarna”. Oznacza to ni mniej, ni więcej tylko: przyznawać granty tak jak do tej pory, tym samym wnioskodawcom co do tej pory, tylko jeszcze bardziej (więcej). Zasłoną dla takiej praktyki ma być opieranie się wyłącznie na kryteriach dotychczas wypracowanych, które szumnie nazywa się „naukową doskonałością”. Pracownicy NCN z natury rzeczy są zainteresowani obsługą mniejszej liczby projektów (za to droższych), realizowanych przez „sprawdzonych” kierowników i ich jednostki. Zaś wielokrotni beneficjenci, którzy biegle opanowali technologię „grantobrania”, również nie widzą powodu do istotnych zmian.

Tymczasem problem jest realny i poważny. Wyobraźmy sobie panel „X” ustalający ostateczną listę projektów przeznaczonych do finansowania, pracujący na bardzo wyselekcjonowanej liście wniosków, co do zasady już wyłącznie bardzo dobrych. Jeśli panel ma podjąć decyzję, czy przyznać piąty projekt UJ, trzeci UW (nazwy i liczby oraz ich kolejność wymyślone, tak aby oddać ducha preferencji obecnych w NCN) lub którejś z tych jednostek nie przyznać i dać szansę innej, dla której będzie to pierwszy taki projekt, to uważam, że temat do dyskusji jest i powinien być poważnie potraktowany. Tymczasem nie jest. Zasada „doskonałości naukowej” staje się narzędziem eliminującym taką dyskusję. Jedna z uczestniczek spotkania opowiedziała historię wniosku, który dwukrotnie był odrzucany, aż projektodawcy poszli po rozum do głowy i zaprosili do współpracy UJ. O dziwo, rezultat okazał się pozytywny. Słysząc tę historię, przedstawiciele NCN zareagowali jedynie lekkim wzruszeniem ramion. Podobnych opowieści krąży sporo i nie można ich lekceważyć.

Przedstawiony przeze mnie postulat, aby umożliwić wnioskodawcom szybką reakcję na otrzymane oceny eksperckie, nie został przyjęty. Podstawowym zadaniem tego rozwiązania miałaby być korekta błędnych w oczywisty sposób ocen ekspertów. Choć w przerwach kawowych otrzymałem sporo pozytywnych sygnałów odnoszących się do przedłożonej propozycji, to na sali plenarnej wygrała postawa „nie da się”. Nie jest to dla mnie zaskoczeniem, ale też nie będzie dla nikogo zaskoczeniem, że temat ten będę drążył dalej.

Powyższe zachowania i postawy, wyraźnie skrzywione w kierunku utrzymania status quo, stanowić mogą istotną przeszkodę w dalszej ewolucji NCN. Tymczasem problem krótkiej kołdry (głębokie niedofinansowanie) należy potraktować jako trwały i systemowy, twórczo szukając jednocześnie metod adaptacji do tej sytuacji. Odurzające opary samouwielbienia i samozachwytu unoszące się nad wypowiedziami reprezentantów Rady NCN oraz części zaproszonej „dwudziestki” nie mogą stanowić impulsu do zmian.

Na koniec coś optymistycznego. Nie mam przekonania, że dyrekcja NCN w pełni podziela narcystyczny ton przebijający od sporej części uczestników spotkania. Z zachowania dyrektora Krzysztofa Jóźwiaka wnioskuję bardziej, że jakieś zmiany będą. Przyszłość pokaże jakie. Jestem jednak dobrej myśli!

Wojciech Pisula

Co należy zmienić w polskim systemie grantowym, by spełniał on oczekiwania środowiska? A może nic nie zmieniać, zachowując obecne status quo? Zapraszamy do dyskusji – zainteresowanych zabraniem głosu na naszych łamach prosimy o kontakt: karwowski@forumakademickie.pl.