Sprawy nauki

22 Stycznia

Źródło: archiwum prywatne

Michał Tomza: Paper mills to psucie nauki na poziomie systemowym

Najbardziej smuci mnie fakt, że to sami badacze pozwalają sobie na nieetyczne zachowania. Jak na dłoni widać, że nie wszyscy, którzy mienią się naukowcami, powinni nimi być, a z drugiej strony, tym, którzy pracują uczciwie, oszuści blokują miejsca pracy – mówi w wywiadzie dla FA prof. Michał Tomza z Uniwersytetu Warszawskiego.

Prof. Michał Tomza z Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego jest jednym z badaczy, którzy nagłaśniają przypadki zaangażowania naukowców w nieuczciwych praktykach publikacyjnych typu paper mills. Jak „papiernicy” szkodzą nauce, gdzie tkwi źródło tej patologii, jakie powinny być sankcje i kto jest odpowiedzialny za wyeliminowanie tego zjawiska – o tym w wywiadzie, który przeprowadził Mariusz Karwowski.

W jaki sposób „papiernicy” szkodzą nauce?

Muszę przyznać, że o ile zdawałem sobie sprawę z istnienia „papierników” w Azji, o tyle nie spodziewałem się, że działają oni również w Polsce. I nie są to pojedyncze osoby, wszystko wskazuje na to, że jest ich więcej. Problem, w mojej ocenie, polega na tym, że zjawisko to patologizuje cały system, ponieważ tego rodzaju zachowania oddziałują również na uczciwych naukowców. Przecież osoby, o których rozmawiamy, zajmują etaty należące się badaczom w rzeczywistości lepszym naukowo od nich.

Ale kto wie, czy nie jeszcze większym zagrożeniem jest to, że „papiernicy” podważają zaufanie do nauki. Część środowiska angażuje się w walkę o lepsze finansowanie nauki w Polsce i przekonuje rząd, że jest to potrzebne i korzystne, a jednocześnie są osoby, które swoimi nieuczciwymi działaniami niweczą te starania. Jeśli ktoś uważa, że polska nauka jest na słabym poziomie i nie warto w nią inwestować, to takie praktyki są gotowymi argumentami na potwierdzenie tych opinii. Tracimy tym samym wiarygodność, bo oczywiście, można się łudzić, że to pojedyncze przypadki, ale trudno założyć, by kierownicy katedr, dziekani, rektorzy nie mieli o tym pojęcia, zwłaszcza jeśli niektórym z nich zdarzało się publikować z „papiernikami”. To psucie nauki na poziomie systemowym. Najbardziej smuci mnie fakt, że to sami badacze pozwalają sobie na nieetyczne zachowania. Jak na dłoni widać, że nie wszyscy, którzy mienią się naukowcami, powinni nimi być, a z drugiej strony, tym, którzy pracują uczciwie, oszuści blokują miejsca pracy.

Mówi pan, że polska nauka jest niedofinansowana, tymczasem stać nas na wydawanie pieniędzy na publikacje i granty dla „papierników”?

Osobiście jestem zszokowany tym, że tego rodzaju patologie finansowane są z IDUB. Przecież to program wyłaniający dziesięć uczelni wzorcowych pod względem doskonałości naukowej. Miał być swego rodzaju testem, jak uczelnie będą gospodarowały przyznanymi im dodatkowymi pieniędzmi. Tymczasem dzieją się rzeczy godne potępienia, które z pewnością nie powinny stanowić żadnego wzorca.

Jak to zmienić? Cóż, jeśli większość naukowców nie będzie chciała zmiany na lepsze, nie będzie dążyć do wyższych standardów etycznych, wyższej jakości i rzetelności badań, to stoimy na przegranej pozycji. Środki finansowe, które są w systemie, z pewnością dałoby się lepiej zagospodarować, ale konieczne jest wprowadzenie i przestrzeganie surowych kryteriów projakościowych, promujących rzetelność badawczą i etyczne zachowania.

Z tym, jak widać, jest duży problem.

„Papiernictwo” normalizuje nieetyczne zachowania. Jeśli osoby na stanowiskach zarządczych w sposób oczywisty biorą udział w tych praktykach, to dlaczego przeciętny naukowiec z dołu drabiny ma odczuwać potrzebę bycia „świętszym” niż jego przełożony? Jest to coś, czego nie można pomijać przy tej sprawie.

Znajduje pan jakieś usprawiedliwienia dla naukowców współuczestniczących w tym procederze?

Zakładam, że część z osób, znajdujących się na liście współautorów publikacji powstałych w ramach „fabryk artykułów”, mogła trafić tam z powodu swojej naiwności lub skrajnego braku znajomości realiów publikowania naukowego. Wyobrażam sobie, że może zdarzyć się sytuacja takiego oderwania od nauki światowej, że ktoś nie jest w stanie zauważyć, że wdepnął w coś tak kompromitującego. Ale to może dotyczyć jedynie szeregowych pracowników, na pewno nie kadry zarządczej. Jeśli ktoś odpowiada za jakość badań na uczelni i nie jest w stanie dostrzec czegoś tak rażącego we własnym otoczeniu, to znaczy, że nie ma kwalifikacji do sprawowania tej funkcji.

Kto zatem, pana zdaniem, ponosi odpowiedzialność za infekowanie całego systemu tego typu „wirusami”?

Dla mnie niezrozumiałe pozostaje, że osoby zatrudniające na uczelni tego badacza nie zauważyły niczego podejrzanego w jego dorobku naukowym, choć już na pierwszy rzut oka wydaje się on co najmniej wątpliwy. Przecież, zgodnie z informacjami o jego osiągnięciach, przewyższa ona pod tym względem najlepszych profesorów z Harvardu. To jest dorobek niezwykle rzadko spotykany w jego wieku, o ile w ogóle możliwy. Przy liczbie publikacji rzędu 180 prac rocznie, trudno znaleźć inne wyjaśnienie poza zwykłym oszustem naukowym. Gdyby to było 20, 30 publikacji, to pewnie dałoby się to jakoś zatuszować, ale prawie dwieście to już jakiś kosmos. Uważam dlatego, że jednak większa odpowiedzialność za pojawienie się tego rodzaju patologii leży jednak po stronie uczelni. Trudno mi sobie wyobrazić sytuację, w której członek komisji zatrudniającej do mojego projektu zagranicznych aplikantów, przeszedłby obojętnie obok takiego wniosku. To jest tak rażąca anomalia, że mógłby to zrobić jedynie kompletny ignorant. Nawet jeśli taka osoba zatai w swoim CV liczbę publikacji, to standardem na uczelniach jest weryfikacja publikacji w bazach naukowych. Jak więc tego nie zauważono? Dla mnie to niepojęte.

Czy tylko uczelnie zatrudniające nierzetelnych naukowców powinny uderzyć się w pierś? Ci badacze dostają też granty.

Rzeczywiście, zgodnie z zasadami, na etapie konkursu Narodowe Centrum Nauki nie powinno uwzględniać niczego poza tym, co przedstawione we wniosku. Ma to służyć zwłaszcza młodszym naukowcom, by nie stali na straconej pozycji w rywalizacji z doświadczonymi badaczami. Ważnym sprawdzaniem dla NCN-u będzie dokładna analiza sprawy dr. Bilala i jeśli okazałoby się, że jest oszustem, jak najszybsze wstrzymanie grantu. Osoby dopuszczające się takich praktyk, jak „papiernictwo”, nie powinny nadal otrzymywać finansowania swoich „badań”. Osobną kwestią jest jak najszybsze wprowadzenie odpowiednich narzędzi prawnych, by w przyszłości móc zawczasu eliminować kolejne tego typu przypadki. Myślę, że nie tylko ja tego oczekuję.

Gdzie tkwi, pana zdaniem, źródło tej patologii?

W nagradzaniu naukowców punktami. O ile do tej pory byłem jedynie sceptyczny co do listy czasopism i ewaluacji na podstawie punktów, o tyle po ujawnieniu tych przypadków paper mills muszę stwierdzić, że takiej ewaluacji w ogóle nie ma sensu robić. I żadnym usprawiedliwieniem nie jest dla mnie to, że system pozwala czy nawet nagradza tego typu nieetyczne zachowania.

A już w ogóle rozważanie, jak na Politechnice Śląskiej, zatrudnienia tych osób, które dałyby awans w rankingu, nawet jeśli ich postępowanie jest nieetyczne, nie powinno w ogóle mieć miejsca. W mojej ocenie rektor nie powinien wspominać nawet, że rozpatrywano osoby, które w nieetyczny sposób dopracowały się tak wysokich pozycji w rankingach.

Co motywuje naukowców do pójścia nieuczciwą ścieżką?

Na pewno nie ewaluacja, w niej maksymalnie ocenia się cztery artykuły, więc przeszło sto wydaje się przesadnym wypełnieniem wymogów. Wydaje mi się, że bardziej istotne są kryteria programu IDUB, w ramach których jest mowa o zwiększeniu liczby publikacji i cytowań.

Ale moja teoria jest taka, że patologie, o których rozmawiamy, są pokłosiem zachłanności polskich naukowców, którzy decydują się na współpracę z „papiernikami”. Mechanizm polega na tym, że zatrudnia się jednego czy drugiego „młynarza”, a szef katedry czy inny kierownik zyskuje dzięki temu współautorstwo kilkudziesięciu artykułów, które w dodatku są dobrze cytowane. Publikując nagle 20 artykułów w jednym roku, zyskuje na tym finansowo, bo w zasięgu ręki jest np. nagroda rektora.

Jak to jest w pana dziedzinie? Niejednokrotnie, przywołując fizyków, zwraca się uwagę na wieloautorskie publikacje tworzone przez tysiące autorów. To w ogóle możliwe?

Tak, jest to możliwe, ale tylko w przypadku wielkich  eksperymentów, jak np. CERN. Tam statystyki mogą wyglądać jak z kosmosu. Zbudowanie LHC kosztowało 12 miliardów euro, pracowało przy tym parę tysięcy osób i zasadą jest, że wymienia się wszystkich, którzy mieli wkład w kluczowe elementy realizacji doświadczenia.

Sięgnę także po bliższy mi przykład. Byłem na postdoku u prof. Macieja Lewensteina w Institut de Ciències Fotòniques (ICFO). On publikuje około 30–40 artykułów rocznie i we wszystkich ma zauważalny wkład merytoryczny. Nie waham się określić go mianem geniusza. To jedna z bardzo niewielu genialnych osób, w dosłownym znaczeniu tego słowa, które napotkałem na mojej naukowej drodze. Przy czym w fizyce to są sytuacje wyjątkowe. Kto byłby w stanie być autorem 50 publikacji rocznie? Na ile realnie można mieć wkład do jednej publikacji tygodniowo?

Według mnie ten problem jest bardziej zauważalny w naukach medycznych. Przy współautorstwie około stu artykułów rocznie, trudno sobie wyobrazić, żeby ktoś był w stanie mieć merytoryczny wkład do nich wszystkich. Dwa artykuły tygodniowo, zważywszy także inne obowiązki, to jest mocno nierealistyczne.

Czy zgadza się pan ze zdaniem prof. Marka Pawełczyka, rektora Politechniki Śląskiej, według którego żadna uczelnia nie jest w stanie samodzielnie wykrywać wszystkich potencjalnych nieprawidłowości w odniesieniu do publikacji, np. w kontekście autorstwa lub cytowań, i dokonywać rozstrzygnięć, nie krzywdząc przy tym pochopnie osób, które rzetelnie budują swój dorobek?

Zgadzam się co do tego, że jeśli pracownik uczelni nagle zacznie prowadzić taką działalność, to może chwilę zająć, nim się to wytropi. Tym niemniej, publikowanie stu artykułów rocznie musi być widoczne w systemie, uczelnie zbierają przecież informacje o publikacjach i tego nie da się nijak wytłumaczyć. Dołączenie do takich karteli publikacyjnych nie powinno przejść niezauważone, zwłaszcza na poziomie zakładów, instytutów, wydziałów. Każdy z tych podejrzanych pracowników jest członkiem jakiejś katedry, zakładu, instytutu, więc trudno uwierzyć, że działalność tych osób jest kompletnie nikomu nieznana. Po prostu przymyka się na nią oko, jeśli działa to na korzyść jednostki.

„Fabryki artykułów” zarabiają na nieetycznych zachowaniach badaczy, ale ich działalność zazwyczaj jest legalna. Czy może to być problemem w eliminowaniu tego zjawiska? 

Praktyka działania w „fabrykach artykułów” może być różnego rodzaju. W przypadku plagiatów czy fałszowania danych, jest to wprost nieetyczne i niezgodne z prawem. Można zwolnić kogoś z uczelni, kto nie przestrzega zasad rzetelności naukowej. Tego typu artykuły są w większości retraktowane. W mojej ocenie, jeśli ktoś ma swoim dorobku kilka lub kilkanaście retrakcji, to powinno być to dla uczelni już nie pomarańczowe, ale czerwone światło. Oczywiście, zdarzają się błędy w publikacjach naukowych, nawet sami autorzy wycofują artykuł, ale jeśli ktoś nie jest w stanie wykazać, dlaczego użył błędnych lub splagiatowanych wykresów, zmanipulowanych danych, a jednocześnie nie zgadza się na wycofanie artykułu, to jest oczywiste, że mamy do czynienia z nadużyciem.

Następny poziom nieuczciwych praktyk to sytuacja, gdy mamy do czynienia z artykułami o być może słabej jakości, choć w miarę poprawnymi, ale będącymi przedmiotem handlu autorstwami, akceptacjami w dobrych czasopismach. Badacz z Politechniki Gdańskiej miał w swoim dorobku wiele publikacji w tytułach, które nie należą może do naukowego topu, ale są w miarę szanowane, mają całkiem dobre współczynniki.

I w końcu praktyki polegające na byciu współautorem wszystkiego jak leci, często w efekcie nadużycia pozycji władzy. Niektórzy mają dobrą pozycję naukową lub kierownicze stanowisko i są przez to atrakcyjnym kąskiem dla oszustów, bo to ich uwiarygodnia. Wszystkie wspomniane przeze mnie poziomy są nieetyczne, ale ten ostatni, powiedzmy szczerze, ma dużą akceptację części środowiska.

Czy zwrot pieniędzy za takie publikacje czy granty powinien być jedyną sankcją?

Pamiętajmy, że cofnięcie pieniędzy i tak nie obciąża kierownika grantu. I tak to uczelnia będzie musiała je zwrócić, co też może być dobrą nauczką na przyszłość. Byłbym za tym, żeby weryfikować przyznane stopnie czy tytuły naukowe, jeśli publikacje powstałe w ramach nieetycznej współpracy, były wskazywane do dorobku. Jaki mechanizm, który by zniechęcał, zastosować? Dzisiaj znaczną karą dla uczelni jest posiadanie naukowców, którzy nic nie publikują, nie mają żadnej publikacji w ciągu 4 lat. To tzw. N0. Może więc wszystkie retraktowane prace dodawałyby obowiązkowe ujemne punkty do tej sumy? Skoro zachęcamy naukowców do publikowania, to – jeśli pojawią się retrakcje – powinna być punktowa kara, adekwatna do wartości najlepszych artykułów, tak żeby oszuści zastanowili się dwa razy, czy im się będzie opłacać takie działanie. Poza tym uważam, że nie wystarczy jedynie weryfikacja tych osób, które zostały zatrudnione, niezbędna jest weryfikacja całej procedury konkursowej. Przecież na Politechnice Gdańskiej była jakaś komisja konkursowa. Czy naprawdę jej członkowie nie byli świadomi, że mają do czynienia z potencjalnym oszustem?

Kto powinien wyleczyć tę patologię? Ministerstwo, agencje przyznające granty, uczelnie, rektorzy?

Agencje grantowe, takie jak NCN, powinny posiadać w ramach swoich procedur mechanizm, który pozwalałby im nie przyznawać oszustom kolejnych grantów. W rolę ministerstwa w zapobieżeniu tego typu praktykom jakoś nie wierzę. Uważam, że to powinien być oddolny ruch naukowców, aby od siebie samych oraz włodarzy swoich jednostek oczekiwać przestrzegania jak najwyższych standardów. Sam zdecydowałem się nagłaśniać tego typu nieetyczne przypadki, choć wszyscy przez nie tracimy. Przemilczanie tego zjawiska nie rozwiąże problemu. Moim zdaniem, wyciągniecie tego na światło dzienne, pokazanie, że to się dzieje, jest pierwszym krokiem do oczyszczenia społeczności akademickiej z tych nadużyć. Może skłoni to część osób do zastanowienia się nad swoimi działaniami.

Co do NCN, pamiętajmy, że jakość recenzentów w dużym stopniu zależy od składu poszczególnych paneli, więc niestety to jest trochę tak, że jeśli ogólna kondycja polskich naukowców nie jest najlepsza, to przekłada się to na jakość Rady NCN, a to ona ma stworzyć narzędzia do naprawy tej sytuacji w samej agencji.

Zapytam jeszcze raz: kto ma być odpowiedzialny za proces eliminacji „papierników” z polskiego systemu?

Wszystkie instancje powinny za to wziąć odpowiedzialność. Ministerstwo musi wnikliwie przeanalizować proces ewaluacji, bo to ona narzuca pewnego rodzaju oczekiwania wobec uczelni, którym rektorzy w taki czy inny sposób próbują sprostać. Poważnie zastanowiłbym się, czy w ramach konkursu IDUB, którego druga edycja już niebawem się rozpocznie, nie wprowadzić możliwości wyeliminowania uczelni za stwierdzenie wykorzystania środków do nieetycznych praktyk. Środki z IDUB pozwoliły w niektórych uczelniach poprawić dynamikę działania instytutów, zatrudnić dobrych badaczy, stworzyć lepsze warunki do prowadzenia badań, ale są też przypadki, gdy zostały wydane bezcelowo.

Idźmy dalej, NCN, oprócz zadbania o jakościową selekcję naukowców do oceny wniosków, musi wypracować mechanizmy, które pozwolą jak najszybciej reagować na przypadki osób, co do których są wątpliwości. Oczywiście, trzeba to robić z rozwagą, żeby nie wylać dziecka z kąpielą, ale być może powinno się zwrócić większą uwagę na badaczy z kilkoma retrakcjami w określonym czasie. Odpowiednia komisja w NCN musi być w stanie to ocenić. Pytanie, czy będzie miała odwagę na takie radykalne działanie.

No i jeszcze uczelnie. W mojej ocenie, jeśli naukowcy publikujący z podejrzanymi osobami z Azji, otrzymują nagrody rektora i są hołubieni, to wyeliminowanie ich z systemu będzie bardzo trudne. Wszyscy musimy zatem zwiększyć uważność na przestrzeganie zasad etycznych i nie zgadzać się na nagradzanie działań nieuczciwych wobec pozostałych naukowców.

Nasza autorka, Jolanta Szczepaniak, pokusiła się o stwierdzenie, że artykuły będące produktem fabryki stanowią większe zagrożenie dla nauki niż drapieżni wydawcy z tysiącami drapieżnych czasopism. Przychyliłby się pan do takiej tezy?

To są dwa duże problemy w polskiej nauce. Większość naukowców, która publikuje w MDPI, nie robi tego raczej z powodu nieetycznych zamiarów. Po prostu wydział oczekuje od nich opublikowania jak najszybciej czterech artykułów za jak największą liczbę punktów i oni to robią. Z punktu widzenia naszej obecności na międzynarodowej arenie, MDPI może jednak wydawać się kłopotem, bo wrzuca nas do naukowej trzeciej ligi. Na Zachodzie mało kogo obchodzą polscy „papiernicy”, za to widzą, gdzie publikujemy. Problem paper mills byłby więc teoretycznie drugorzędny, gdyby jednak nie zaangażowane w niego osób zarządzających nauką – rektorów, dziekanów. To pokazuje, że mamy bardzo poważny problem z ich kompetencjami i wewnętrznym kodeksem etycznym.

Rozmawiał Mariusz Karwowski