Prof. Eleni Stavrinidou, specjalistka w dziedzinie bioelektroniki roślin z Uniwersytetu w Linköping w Szwecji, została laureatką Europejskiej Nagrody Naukowej im. Stanisława Lema za rok 2026. Kapituła doceniła opracowane przez nią podłoże eSoil, które dzięki stymulacji elektrycznej wspomaga wzrost roślin.
Wartą 100 tysięcy złotych nagrodę Politechnika Wrocławska przyznała już po raz szósty. Wyróżnienie otrzymują naukowcy do 40 roku życia, prowadzący badania w Unii Europejskiej, krajach stowarzyszonych z programem Horyzont Europa lub Szwajcarii.
Międzynarodowa kapituła, której przewodniczy prof. Maciej Lewenstein (The Institute of Photonic Sciences w Barcelonie), oceniając odkrycia i osiągnięcia z szeroko rozumianych dziedzin nauki i inżynierii, uwzględnia ich interdyscyplinarność, kreatywność oraz możliwości rozwoju technologii.
Prof. Eleni Stavrinidou jest pierwszą kobietą w gronie laureatów Lem Prize. Jej badania łączą biologię roślin, inżynierię materiałową i bioelektronikę. Doceniono ją za opracowane podłoże eSoil, które dzięki stymulacji elektrycznej wspomaga wzrost roślin.
W uzasadnieniu podkreślono oryginalność i wartość naukową badań laureatki oraz ich możliwy długofalowy wpływ. Doceniono też połączenie podstawowych pytań o fizjologię roślin z pracami nad wydajniejszymi uprawami, oszczędniej wykorzystującymi zasoby.
Podłoże, które pobudza wzrost roślin
eSoil opracowano z myślą o uprawach hydroponicznych, w których rośliny rosną bez gleby, a składniki odżywcze pobierają z wodnej pożywki. To porowaty materiał, w którym rozwijają się korzenie. Zapewnia im podparcie i jednocześnie pełni funkcję elektrody, umożliwiając stymulację elektryczną przy niewielkim zużyciu energii.
Pierwsza wersja podłoża powstała z połączenia celulozy i przewodzącego polimeru. W doświadczeniach z siewkami jęczmienia stymulacja napięciem poniżej jednego wolta pozwoliła uzyskać po 15 dniach średnio o 50 proc. więcej suchej biomasy niż u roślin niestymulowanych (sucha biomasa to masa roślin po usunięciu z nich wody).
Otrzymane wyniki wskazały również, że stymulowane rośliny sprawniej wykorzystywały pobrane azotany, będące źródłem azotu potrzebnego do wzrostu. Naukowcy nadal badają mechanizmy biologiczne odpowiedzialne za tę reakcję.
Kolejna wersja technologii, eSoil 3.0, przyniosła obiecujące wyniki w uprawie sałaty. Sucha biomasa jej części nadziemnych była nawet o 40 proc. większa po 20 dniach i o 80 proc. po 35 dniach niż w uprawie bez stymulacji. Rośliny miały też więcej zdrowych liści. Wyniki wskazują, że technologia ta może wspomagać ich rozwój również na późniejszych etapach wzrostu.
Wydajniejsze uprawy bez dodatkowych gruntów
Technologia eSoil może pomóc zwiększać wydajność upraw hydroponicznych bez zajmowania dodatkowych gruntów. W najnowszej wersji podłoża zespół laureatki wykorzystuje biodegradowalną celulozę i przewodzące składniki na bazie węgla. Ma to ograniczyć koszty i ułatwić przyszłe zastosowania.
To wyróżnienie ma dla mnie szczególne znaczenie, ponieważ Stanisław Lem wyobrażał sobie przyszłość, w której nauka i technologia zmieniają sposób, w jaki żyjemy. W naszych badaniach również staramy się na nowo przemyśleć możliwości technologii, nawet w tak podstawowej dziedzinie jak uprawa roślin – podkreśla prof. Eleni Stavrinidou, która odbierze nagrodę w przyszłym roku podczas wizyty na Politechnice Wrocławskiej.
Ukończyła fizykę i nanotechnologię na Uniwersytecie Arystotelesa w Salonikach w Grecji. W 2014 roku uzyskała doktorat z mikroelektroniki w École Nationale Supérieure des Mines de Saint-Étienne we Francji, gdzie zajmowała się transportem jonów w polimerach przewodzących.
Następnie przeniosła się na Uniwersytet w Linköping. Opracowywała tam organiczne urządzenia elektroniczne zintegrowane z żywymi roślinami, wprowadzając koncepcję „elektronicznych roślin”. W 2017 roku założyła grupę badawczą Electronic Plants, którą kieruje w Laboratorium Elektroniki Organicznej. Na swoje badania otrzymała m.in. stypendium Marii Skłodowskiej-Curie oraz ERC Starting Grant. Jest laureatką szwedzkiej nagrody L’ORÉAL-UNESCO For Women in Science (2019) i nagrody Tage Erlandera w dziedzinie nauk przyrodniczych i technologii, przyznawanej przez Królewską Szwedzką Akademię Nauk (2023).
Europejska Nagroda Naukowa im. Stanisława Lema (Lem Prize) została ustanowiona dla upamiętnienia setnej rocznicy urodzin wybitnego polskiego pisarza science fiction, który w 1981 r. otrzymał doktorat honoris causa Politechniki Wrocławskiej. Wyróżnienie promuje osiągnięcia naukowe i technologiczne, które mogą pozytywnie wpłynąć na przyszłość cywilizacji. Dotychczas Lem Prize otrzymali: prof. Randall J. Platt, ekspert w dziedzinie inżynierii genetycznej z Politechniki Federalnej w Zurychu; prof. Samuel Stranks, specjalista w dziedzinie optoelektroniki z Uniwersytetu w Cambridge; prof. Ido Kaminer, fizyk doświadczalny z Technion Israel Institute of Technology; dr Tobias Dornheim, fizyk teoretyk z Helmholtz-Zentrum Dresden-Rossendorf oraz prof. Li Tang z École Polytechnique Fédérale de Lausanne.
MK, źródło: PWr