Aktualności
Sprawy nauki
16 Listopada
Opublikowano: 2026-11-16

Czołowi polscy naukowcy do Rady NCN: Jakie analizy uzasadniają wprowadzenie ograniczeń?

Czy podejmowanie decyzji w oparciu o podejście evidence-based nie powinno również dotyczyć agencji grantowej rozdającej środki na badania – nieco kąśliwie zdają się pytać czołowi polscy naukowcy. Adresatem ich najnowszego listu otwartego jest Narodowe Centrum Nauki, a w tle środowiskowy spór o wprowadzone niedawno ograniczenia w konkursach.

Przypomnijmy, już w czerwcu Rada Narodowego Centrum Nauki zapowiedziała wprowadzenie limitów w liczbie składanych aplikacji konkursowych. Zdecydowano, że jako kierownik projektu będzie można być wskazanym tylko w jednym wniosku rocznie, a osoby, które w ostatniej dekadzie otrzymały dwa granty OPUS, będą mogły się starać o kolejny pod warunkiem, że uzyskają wcześniej finansowanie w konkursach Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych (ERC) lub w ciągu ostatnich pięciu lat aplikowały tam i oceniono ich projekt co najmniej w pierwszym etapie. Uchwałę w tej sprawie podjęto we wrześniu. W międzyczasie rząd przyjął projekt przyszłorocznego budżetu, w którym dla NCN zapisano o 400 mln zł więcej – w sumie ma otrzymać 2,15 mld zł.

Sekwencja zdarzeń nie przysłużyła się agencji. Wyglądało to bowiem tak, jakby za zakończoną powodzeniem walkę o większy budżet NCN, naukowcy otrzymali karę w postaci wprowadzonych ograniczeń. „Dziwna decyzja”, „Wątpliwa merytorycznie”, „Spieszmy się składać wnioski”– to tylko niektóre z komentarzy, jakie się wówczas pojawiły. Ale to nie chronologia wypadków stanowi główną oś sporu. Istotniejsze jest to, w jaki sposób Rada NCN podejmowała decyzję w tej sprawie.

Krakowska wieża z kości słoniowej

Kiedy w lipcu zapytaliśmy przewodniczącego Rady NCN prof. Tomasza Dietla o to, czy zaproponowane zmiany są ostateczne i nie ma od nich odwrotu, odparł, że propozycje ogłoszono na tyle wcześniej, by móc skonsultować je ze środowiskiem.

Wszystkie głosy, które do nas spływają, analizujemy. Wśród nich są zresztą bardzo wartościowe pomysły, warte rozważenia. Naukowcy wykazują dużą aktywność w tym zakresie, co oznacza, że bardzo im zależy na prawidłowym funkcjonowaniu NCN. Tak więc nie, nic nie jest jeszcze postanowione, uchwały nie zostały podjęte – mówił w wywiadzie dla „Forum Akademickiego”.

Sęk w tym, że żaden z tych „wartościowych pomysłów” nie został ostatecznie wzięty pod uwagę, a treść wrześniowej uchwały jest identyczna z tym, co zakomunikowano przed wakacjami. Nie podano przy tym żadnego wytłumaczenia, z jakich powodów odrzucono propozycje płynące ze strony środowiska. Co więcej, nie pokuszono się też o uwiarygodnienie zasadności wprowadzonych limitów. Słusznemu rozczarowaniu naukowców mogło więc towarzyszyć poczucie, że krakowska instytucja zaczyna przypominać „wieżę z kości słoniowej”.

Nie dziwi zatem, że dziś ci, którzy przez lata walczyli o wzrost nakładów na badania podstawowe, chcą wiedzieć, jakie konkretnie argumenty stały za podjętymi decyzjami. I oczekują merytorycznej odpowiedzi, a nie jedynie „okrągłych słów” i przesłanek opartych na domysłach, przypuszczeniach czy intuicji członków Rady NCN.

Pytania (na razie) bez odpowiedzi

W swoim liście podnoszą sześć zasadniczych kwestii. Po pierwsze, domagają się wyjaśnień, jakie analizy uzasadniają wprowadzenie ograniczeń liczby składanych wniosków, jak zostanie oceniona ich skuteczność i jakie warunki pozwolą na zmianę lub wycofanie się z tej regulacji. Między wierszami można wyczytać obawy naukowców, że niezależnie od przyszłej sytuacji finansowej NCN, limity mogą pozostać już na stałe. Chcą zatem poznać jasno zdefiniowane okoliczności, w których będzie możliwe zniesienie ograniczeń. Wyrażają też wątpliwości, czy przy podejmowaniu decyzji właściwie oceniono ich ewentualne skutki.

Kolejną poruszaną sprawą jest uzależnienie składania wniosku o trzeci grant OPUS od wcześniejszego aplikowania do European Research Council. Odwołują się przy tym do konkursu MAESTRO, gdzie taki wymóg istnieje od 2022 roku. Jakie wyniki przyniósł warunek aplikowania do ERC w MAESTRO i na jakiej podstawie rozszerzono go na OPUS? – pytają i proszą o przedstawienie statystyk dotyczących liczby złożonych wniosków ERC i ich ocen oraz uzyskanych grantów (szczególnie Advanced) w porównaniu do okresu wcześniejszego.

Niestety, dostępne dane pokazują, że Polska ma obecnie w ERC najniższy współczynnik sukcesu w Europie. Dlatego postulujemy, by działania na rzecz zwiększenia liczby grantów ERC pozyskiwanych w Polsce koncentrowały się na podnoszeniu jakości wniosków poprzez mentoring, konsultacje i wsparcie instytucjonalne, a nie na wymuszonym zwiększaniu ich liczby – czytamy w liście.

W dalszej jego części naukowcy odnoszą się do obecnych ograniczeń projektowych i pytają, kiedy planowane jest zwiększenie swobody zatrudniania pracowników i przenoszenia projektów. O uelastycznieniu zatrudnienia środowisko mówi już od dawna, ale i na ten postulat Rada NCN pozostaje głucha.

Postulujemy możliwość zatrudniania post-doków z doktoratem uzyskanym w jednostce realizującej projekt, bez obowiązkowego stażu zagranicznego, oraz własnych doktorantów po obronie, na okres do 12 miesięcy. Wnioskujemy również o zniesienie barier związanych ze stażem po uzyskaniu doktoratu, wprowadzenie możliwości elastycznego kształtowania stanowisk, przesuwania środków na wynagrodzenia oraz ich waloryzacji w trwających projektach. Jest to niezwykle istotne wobec globalnego kryzysu zainteresowania karierą – proponują sygnatariusze listu.

Dodają, że mobilność zespołów badawczych ułatwiłoby przenoszenie grantu wraz z kierownikiem, za zgodą NCN, bez uznaniowego weta dotychczasowej jednostki (na zasadach jak ma to miejsce w przypadku grantów ERC).

Istotnym wątkiem jest także potrzeba uproszczenia obowiązków administracyjnych w taki sposób, by zachować pełną odpowiedzialność za środki publiczne i jakość badań. Naukowcy apelują m.in. o uproszczenie zasad zmian składu zespołu i budżetu, aby kierownik mógł dostosowywać realizację projektu do przebiegu badań, a także uproszczenie rozliczania projektu na wzór praktyk stosowanych w ERC.

Jakość wyników i dorobek z wcześniejszych projektów powinny być oceniane przy rozpatrywaniu kolejnych wniosków, z uwzględnieniem ryzyka badawczego i długofalowej wartości badań. Presja na szybkie publikowanie w celu rozliczenia projektu sprzyja wyborowi czasopism drapieżnych i słabych, potencjalnie zmniejszając szanse polskich badaczy na granty ERC – wskazują.

Przedmiotem ich zainteresowania są również zdolności operacyjne NCN. Zwiększenie przepustowości agencji nie obędzie się bez zmian organizacyjnych, dlatego autorzy listu domagają się przeglądu pracochłonności procedur i struktury konkursów (z zachowaniem wsparcia dla różnych etapów kariery), oraz proponują wprowadzenie dłuższych karencji dla słabiej ocenionych wniosków na zasadach podobnych do tych, jakie stosuje ERC (dwuletnia karencja dla wniosków z oceną C, roczna karencja dla wniosków z oceną B). Miałoby to znacznie zredukować liczbę ponawianych wniosków.

Co z „okrągłym stołem”?

Na koniec wracają do zorganizowanego przez NCN na początku czerwca 2024 roku spotkania z przedstawicielami środowiska naukowego. Miało ono na celu wymianę opinii i wypracowanie rozwiązań, które pozwoliłyby lepiej odpowiadać na potrzeby badaczy. Nawiązują do niego w kontekście przejrzystości decyzji i samych konsultacji. W spotkaniu wzięło udział 20 badaczek i badaczy z różnych ośrodków, reprezentujących różne dyscypliny, oraz przedstawiciele Rady NCN, koordynatorzy dyscyplin i pracownicy biura NCN.

Autorzy listu (część z nich uczestniczyła w tym spotkaniu) chcą wiedzieć, jak rozpatrzono postulaty z tamtego spotkania, które z przedstawionych wówczas propozycji zostały wdrożone, które – odrzucone (wraz z uzasadnieniem), a które pozostają wciąż do rozpatrzenia. Postulują również udostępnienie uzasadnień, analiz i wyników głosowań dotyczących zmian wprowadzanych przez Radę NCN.

W tym ostatnim kontekście kilka słów od nas. Jako branżowy tytuł, „Forum Akademickie” towarzyszyło przez ostatnich 35 lat wielu środowiskowym inicjatywom. Jedną z kluczowych było powstanie Narodowego Centrum Nauki. Szczegółowo relacjonowaliśmy przygotowania do uruchomienia agencji, przedstawialiśmy analizy, koncepcje, jakie się wtedy rodziły w związku z nową instytucją, wreszcie bacznie obserwowaliśmy trudne początki. Ze strony kierownictwa, ale też osób pracujących w NCN, można było przez lata liczyć na życzliwość i pełną otwartość.

W 2024 roku zaproponowaliśmy ówczesnemu przewodniczącemu Rady NCN, by raz na kwartał poszczególni, wyznaczeni przez niego, członkowie tego gremium przedstawiali zagadnienia, którymi się ono zajmuje. Chodziło o to, by przybliżyć nie tylko same zapadające tam decyzje, ale też proces dochodzenia do nich, argumenty za ich zasadnością, alternatywne rozwiązania, wnioski z analiz. Pomysł spotkał się z uznaniem i tak powstał cykl „Zapiski z Rady”. Miał być jednym z elementów dialogu ze środowiskiem. Zainteresowanie, jakim się cieszył, wskazuje, że spełniał swoją rolę. Członkowie Rady NCN szerzej niż np. w komunikatach prasowych i innym od urzędowego językiem mogli przybliżyć prace tego organu. Robili zatem to, o co… proszą dziś w liście naukowcy. W kolejnym sezonie NCN zrezygnował jednak z tego kanału komunikacji ze środowiskiem. Podobnie niezrozumiałych decyzji w ostatnim czasie nie brakowało. Naukowcy nie tracą jednak nadziei.

Postulujemy dalszy dialog i konsultacje ze środowiskiem naukowym, na przykład w stosowanym wcześniej formacie „okrągłego stołu” (…) Deklarujemy gotowość współpracy na rzecz silnego, sprawnego i przejrzystego NCN – instytucji, która rozwija potencjał polskiej nauki i wspiera badania najwyższej jakości – kończą naukowcy swój list adresowany do przewodniczącego i wszystkich członków Rady NCN.

Podpisało się pod nim 60 czołowych badaczy i badaczek, laureatów najważniejszych polskich nagród naukowych oraz beneficjentów krajowych i zagranicznych grantów.

Mariusz Karwowski

List otwarty do Rady NCN

Dyskusja (1 komentarz)
  • ~obserwator zdarzeń 16.11.2026 15:47

    No po prostu PRL-owski skansen z tym klubem "zasłużonych rentierów". Jeszcze zaniepokojone matki-Polki powinny zaprotestować przeciwko decyzjom Rady NCN.

    Się należy i już.