Życie akademickie

22 Czerwca

Źródło: NCN

Naukowcy do premiera: NCN to część pana spuścizny politycznej, prosimy o interwencję

Do grona naukowców wyrażających sprzeciw wobec niedawnej decyzji ministra o powołaniu nowego Zespołu Identyfikującego Członków Rady NCN dołączyli laureaci najważniejszych polskich nagród naukowych oraz beneficjenci prestiżowych grantów ERC. O interwencję proszą premiera rządu. Na wysłane przez nas pytania w tej sprawie ministerstwo nie odpowiedziało. 

To pierwszy w historii wspólny list laureatów Nagrody Polskiej Akademii Nauk, Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, Nagród Prezesa Rady Ministrów, Nagród Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Nagrody Narodowego Centrum Nauki, Nagrody Heisiga i Nagród Naukowych „Polityki” oraz beneficjentów prestiżowych grantów European Research Council. Podpisało się pod nim ponad stu naukowców. Zwracają się do premiera Donalda Tuska z prośbą o interwencję w sprawie powołania Zespołu Identyfikującego Członków Rady NCN.

Od 10 czerwca zasiadają w nim: dr hab. inż. Katarzyna Arkusz (Instytut Inżynierii Materiałowej i Biomedycznej Uniwersytetu Zielonogórskiego), prof. dr hab. Grzegorz Juras (Akademia Wychowania Fizycznego im. Jerzego Kukuczki w Katowicach, były rektor tej uczelni) , dr hab. Mirosław Kowalski (dyrektor Instytutu Pedagogiki Uniwersytetu Zielonogórskiego); dr hab. inż. Bartosz Mitka (Wydział Inżynierii Środowiska i Geodezji Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie); dr hab. Maciej Raś (prorektor ds. studenckich i jakości kształcenia Uniwersytetu Warszawskiego, związany z Wydziałem Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych UW) – przewodniczący Zespołu.

Niestety, są to osoby bez odpowiedniego dorobku naukowego i rozpoznawalności w środowisku. Niektóre z nich są politycznie i zawodowo powiązane z kierownictwem MNiSW. Kłóci się to z ustawą o NCN, która mówi, że członkami zespołu powinny być osoby o uznanym i światowym dorobku naukowym, aktywne zawodowo i prowadzące badania naukowe oraz reprezentujące różne dziedziny nauki i środowiska naukowe – czytamy w liście.

Skutkiem decyzji ministra – jak przewidują autorzy listu – może stać się upolitycznienie Rady NCN. Tymczasem, jak przekonują, jedynie całkowita niezależność polityczna oraz najwyższy poziom merytoryczny tego organu gwarantują prawidłowe funkcjonowanie NCN. Przed powielaniem błędów z przeszłości powinien być, ich zdaniem, przykład instytutu IDEAS i zawirowania wokół niego sprzed dwóch lat.

Politycznie motywowane nominacje zakończyły się katastrofą dla tej instytucji. Jest ona obecnie odbudowywana, ale ponieśliśmy ogromne straty finansowe i wizerunkowe jako kraj, a wiele szans na przyciągnięcie do Polski talentów naukowych zostało zaprzepaszczonych. Jest to doskonały przykład pokazujący, że łamanie niezależności merytorycznej instytucji naukowych i ich upolitycznienie to najbardziej destrukcyjne działania wobec nich – nie mają wątpliwości naukowcy.

Dodają, że powstanie Centrum to największy sukces w sferze nauki i jedno z największych osiągnięć sfery publicznej w Polsce. Przypominają, że agencja rozpoczęła działalność w czasie, gdy premierem RP był… Donald Tusk. „Jest to więc część pana spuścizny politycznej i wkładu w historię naszego kraju” – kierują te słowa do szefa rządu.

Zwracamy się o interwencję w tej sprawie, tak aby zespół nominujący został powołany ponownie, jednak tym razem z osobami całkowicie niezależnymi, o dużych osiągnięciach naukowych i najwyższym autorytecie w środowisku. Skład zespołu nominującego musi też odzwierciedlać tematykę badań finansowanych przez NCN. Musi zapewnić, że do Rady NCN trafią uznani i politycznie niezależni naukowcy, a nie oderwani od badań polityczni nominaci lub osoby bez żadnego doświadczenia w pozyskiwaniu grantów – piszą w liście laureaci najważniejszych polskich nagród naukowych i beneficjenci grantów ERC, ponawiając na zakończenie apel o podwojenie budżetu NCN w 2027 roku w zakresie środków na badania oraz obsługę administracyjną procesu oceny grantów. – To bez wątpienia najlepsza inwestycja w przyszłość Polski – podsumowują.

W ubiegłym tygodniu do Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego dwukrotnie wysyłaliśmy pytania w sprawie powołania Zespołu Identyfikującego Członków Rady NCN. Na żadne nie otrzymaliśmy odpowiedzi. Podczas ostatniego posiedzenia sejmowej Komisji Edukacji i Nauki do kwestii tej odniósł się krótko wiceminister Marek Gzik.

Zaprosiliśmy do współpracy pięć osób, które nie stanowią jeszcze Rady NCN, tylko mają za zadanie pomóc ministrowi w wyborze członków tego gremium. Kandydaci, którzy potencjalnie będą stanowili o jakości funkcjonowania tej niezwykle ważnej instytucji, zostaną więc wyselekcjonowani z szerszego grona osób. Natomiast nagonka i hejt, jakie rozpętały się w ostatnim tygodniu pod adresem tej piątki, są niespotykane. To nieodpowiedzialne zachowanie, którego skutki przekładają się również na pracę innych zespołów. Jeżeli tak będą traktowani ludzie zapraszani przez nas do nieodpłatnej współpracy, to za chwilę nikt nie będzie chciał brać udziału w ministerialnych gremiach – mówił wiceszef resortu.

Zdaniem prof. Michała Karońskiego, pierwszego przewodniczącego Rady NCN (pełnił tę funkcję w latach 2010–2016),, skład Zespołu Identyfikującego jest równie ważny, jak same kandydatury do Rady.

To naczynia połączone. Nie ulega wątpliwości, że w Zespole powinny się znaleźć osoby o niekwestionowanym autorytecie naukowym, potrafiące merytorycznie ocenić dorobek i pozycję w środowisku tych, których do Rady będą wybierali – w myśl zasady, że „doskonali promują doskonałych, a przeciętni promują przeciętnych”. Dla mnie prawidłowo skonstruowany Zespół Identyfikujący jest podstawowym gwarantem jakości Rady NCN. Prawidłowo, to znaczy musi być zarówno reprezentatywny w odniesieniu do dziedzin nauki, jak też składać się z osób rozumiejących strukturę i zasady działania Centrum. Członkowie Zespołu powinny być wybierani na przykład spośród laureatów nagród Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, beneficjentów grantów European Research Council czy wreszcie z grona wybitnych byłych członkiń i członków Rady NCN – podkreśla prof. Karoński.

Wraz z pozostałymi dotychczasowymi szefami Rady też napisał w ubiegłym tygodniu list do premiera RP. Domaga się w nim pilnego przeanalizowania decyzji ministra powołującej Zespół Identyfikujący Członków Rady NCN. Wyraził też stanowczy sprzeciw wobec działań, które mogą podważać zaufanie środowiska naukowego do NCN oraz osłabiać jego niezależność, wiarygodność i pozycję.

Przez wiele lat Narodowe Centrum Nauki było instytucją cenioną za swoją niezależność, przejrzystość procedur oraz odporność na wpływy polityczne. Te wartości stanowiły fundament jego sukcesu i międzynarodowej wiarygodności. Z niepokojem obserwujemy jednak stopniowe odchodzenie od tych standardów. Proces ten rozpoczął się w poprzednich latach, a obecne decyzje personalne sprawiają wrażenie jego kontynuacji. Niezależnie od zmieniających się okoliczności politycznych, mechanizmy wyboru osób odpowiedzialnych za funkcjonowanie Narodowego Centrum Nauki powinny pozostawać wolne od bieżących interesów politycznych i opierać się wyłącznie na kryteriach merytorycznych – czytamy w liście, który podpisali także dwaj pierwsi dyrektorzy NCN oraz byli członkowie Rady NCN.

Wcześniej z podobnym pismem do premiera, ministra nauki i szkolnictwa wyższego oraz pozostałych członków rządu i parlamentarzystów zwrócili się prof. Krzysztof Pyrć, prezes Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, oraz członkowie Rady FNP.

Kontrowersje wokół Zespołu Identyfikującego Członków Rady NCN pojawiają się nie po raz pierwszy. W 2022 roku minister Przemysław Czarnek otrzymał, zgodnie z procedurą, listę nazwisk 24 osób rekomendowanych do zasiadania w Radzie. Wśród kandydatów było m.in. troje laureatów grantów ERC. Postanowił jednak wybrać innych. Ponieważ kończyła się wówczas kadencja Zespołu, kierowanego przez prof. Andrzeja Jajszczyka, szef resortu powołał nowy z przewodniczącym dr. hab. Karolem Dobrzenieckim, który przedstawił inne kandydatury. Po dokonaniu wyboru przez ministra okazało się, że w składzie Rady NCN… brakuje fizyków. Naprawiono to kilka miesięcy później, gdy do Rady trafił prof. Tomasz Dietl (obecny przewodniczący). W 2024 roku, niemal w przeddzień ogłoszenia nowego konkursu na członków Rady NCN, minister Dariusz Wieczorek odwołał dotychczasowy skład Zespołu i powołał nowy, na którego czele stanął dr hab. Andrzej Leder. Jego następcą został kilkanaście dni temu dr hab. Maciej Raś.

Zespół dokonuje formalnej i merytorycznej oceny zgłoszeń kandydatów do Rady Narodowego Centrum Nauki. W tym roku dobiega końca kadencja połowy jej składu. Zespół sporządza i przekazuje ministrowi listę złożoną z co najmniej dwudziestu czterech nazwisk. To z nich szef resortu nauki wybiera dwunastu nowych członków Rady NCN.

Rada to, obok dyrektora, jeden z dwóch organów Narodowego Centrum Nauki. Do jej zadań należy m.in. określanie priorytetowych obszarów badań podstawowych, warunków przeprowadzania konkursów, jak również ustalanie wysokości środków finansowych przeznaczonych na realizację badań w ramach poszczególnych dyscyplin lub grup dyscyplin. Rada dokonuje także wyboru ekspertów odpowiedzialnych za ocenę wniosków złożonych w konkursach.

Radę NCN tworzy 24 uczonych reprezentujących różne dyscypliny nauki. Co dwa lata następuje wymiana połowy składu. Nabór kandydatów minister powinien ogłosić najpóźniej na 4 miesiące przed upływem kadencji ustępujących członków (ta mija w tym roku 14 grudnia, a więc konkurs musi być ogłoszony do 14 sierpnia). Propozycje kandydatów przekazuje ministrowi właśnie Zespół Identyfikujący. Wskazanie następuje spośród zgłoszeń dokonanych przez uczelnie, instytuty i towarzystwa naukowe.

Mariusz Karwowski

List otwarty do Prezesa Rady Ministrów