Sprawy nauki

16 Grudnia

Źródło: archiwum prywatne

Czy państwo powinno finansować badania naukowe?

Pojawiają się głosy, że skoro celem są innowacje, to należy finansować tylko badania aplikacyjne. Ale pomysły na nie wyrastają najczęściej z badań podstawowych. Cały dzisiejszy postęp w postaci nowoczesnych leków biologicznych, terapii genowych, komputerów, w tym kwantowych, czy dużych modeli językowych, ma swoje źródło w badaniach podstawowych. Konieczne jest więc ich finansowanie – przekonuje dr hab. Marek Wypych z Pracowni Obrazowania Mózgu w Instytucie Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN.

Kilka dni temu Sejm zatwierdził budżet na 2026 rok, kolejny raz zmniejszając udział wydatków na naukę w PKB. Bardzo oddala nas to od unijnego zalecenia 3% i budzi szereg zrozumiałych emocji w środowisku naukowym. Oficjalnym powodem jest konieczność zwiększenia wydatków na obronność, ale finansowanie polskiej nauki jest bardzo słabe od lat. Można więc spytać, dlaczego nauka traktowana jest przez rządzących aż tak po macoszemu. Przy czym argument, że „nie stać nas, bo jesteśmy biednym krajem” odpada, bo przecież aspirujemy do G20.

Myślę, że powodów jest kilka. Obawiam się, że rządzący (kto by to nie był) skupiają się przede wszystkim na kolejnych wyborach. Inwestycja w naukę może się zwracać, ale w perspektywie przynajmniej kilkunastu lat – czyli nie przed kolejnymi wyborami. Równocześnie środowisko naukowe jest na tyle nieduże, że rządzącym nie opłaca się mocno walczyć o jego głosy.

Wydaje się jednak, że problem leży głębiej – większość ludzi, w tym polityków, nie rozumie dlaczego nauka jest ważna i potrzebna. Prezes Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, prof. Krzysztof Pyrć, podczas niedawnego wręczenia Nagród FNP zauważył, że „pojawiają się głosy kwestionujące rolę nauki, pojawiają się pytania, czy państwo powinno finansować badania naukowe”. W internetowych dyskusjach dotyczących finansowania nauki coraz częstsze są opinie, że „nauka przepali każdą kasę”. Co więcej, z moich rozmów i obserwacji wynika, że nawet my, naukowcy, nie zawsze potrafimy uzasadnić, czy i dlaczego państwo powinno finansować badania naukowe.

Uważam więc, że powinniśmy jeszcze bardziej starać się tłumaczyć to zarówno społeczeństwu, czyli podatnikom, jak i politykom. I to nasza, naukowców, rola, bo nikt nas w tym nie zastąpi. Jak mówiłem w niedawnym wywiadzie dla magazynu „Forbes”, potrzebujemy nauki, bo potrzebujemy specjalistów, m.in. na wypadek sytuacji kryzysowych, jak pandemia czy śnięcie ryb w Odrze, ale też, żeby rozumieć i móc reagować na zmieniający się świat, w tym zmiany klimatu czy pojawiające się nowe technologie. Specjalistów potrzebujemy też do nowoczesnego kształcenia studentów wszystkich kierunków. A żeby być specjalistą w nauce, trzeba prowadzić badania. Badań potrzebujemy również, żeby zaspokajać ciekawość świata. Część społeczeństwa fascynuje się odkryciami naukowymi, zarówno z zakresu nowych technologii czy medycyny, jak i tymi, które mają mniejszy i mniej bezpośredni potencjał na przełożenie praktyczne, jak np. archeologia czy kosmologia. Wartością dla społeczeństwa jest więc też popularyzacja nauki.

Oczywiście, badania naukowe są także warunkiem koniecznym tworzenia innowacji. Słowo „innowacje” pojawia się często, i chyba słusznie, jako jeden z głównych argumentów w apelach środowiska naukowego o zwiększenie finansowania nauki. Inwestycja w naukę może zwrócić się dzięki edukacji i właśnie innowacjom. Ale innowacje to nie tylko kwestia zysku – prezes Polskiej Akademii Nauk, prof. Marek Konarzewski, stwierdził niedawno, że jeśli nie zwiększymy finansowania nauki „stracimy do reszty suwerenność technologiczną”.

Pojawiają się więc głosy, że skoro celem są innowacje, to należy finansować tylko badania aplikacyjne. Ale pomysły na badania aplikacyjne wyrastają najczęściej z badań podstawowych. Co więcej, tematyka badań podstawowych zwykle nie jest przypadkowa, a prowadzącym je naukowcom często przyświeca idea, żeby dołożyć cegiełkę do czegoś, co w przyszłości będzie wartościowe dla ludzkości. Cały dzisiejszy postęp w postaci nowoczesnych leków biologicznych, terapii genowych, komputerów, w tym kwantowych, czy dużych modeli językowych, ma swoje źródło w badaniach podstawowych. Konieczne jest więc ich finansowanie.

Ale od badań podstawowych do rzeczywistych innowacji droga jest daleka i często kręta. Mamy tu sporo do nadrobienia i samo zwiększenie finansowania badań podstawowych nie wystarczy.

Po pierwsze, w Polsce praktycznie nie ma programów finansowania badań translacyjnych czy, mówiąc inaczej, badań aplikacyjnych o niskim poziomie gotowości technologicznej. Narodowe Centrum Nauki finansuje badania podstawowe realizowane w jednostkach naukowych, natomiast oferta Narodowego Centrum Badań i Rozwoju – na finansowanie badań rozwojowych i wdrożeniowych, skierowana jest przede wszystkim do przedsiębiorców. I w zasadzie nie ma nic pomiędzy. Przy takim modelu finansowania, trudno oczekiwać od polskiej nauki efektów w postaci innowacji. Jedyna oferta na finansowanie badań translacyjnych, to nowe programy FNP – ale to kropla w morzu potrzeb i naszego potencjału. A ten potencjał mamy naprawdę duży, co widać po zainteresowaniu nowymi programami, jak choćby konkursem „Proof of Concept”.

Kolejna kwestia, to wsparcie i akceleracja współpracy między nauką i biznesem. Wydaje mi się, że wreszcie zaczynamy rozumieć wagę tego problemu. Półtora roku temu NCBR wróciło spod Ministerstwa Rozwoju do Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Prof. Jerzy Małachowski, dyrektor NCBR, powtarza, że jego celem jest zwiększenie współpracy między nauką i biznesem. Niedawno MNiSW zorganizowało kongres „Nauka dla Biznesu”. Chciałbym wierzyć, że nie skończy się na słowach, a kolejnym krokiem będzie uruchomienie programów, które będą realnie wspierać rozwijanie innowacji.

Myślę, że warto tu korzystać z doświadczeń innych krajów, gdzie często oprócz finansowania badań na poziomie „proof of concept” istnieją programy finansowania projektów realizowanych we współpracy przedsiębiorców i naukowców. Do tego mogłyby dojść różne ulgi dla przedsiębiorców pracujących wraz z naukowcami nad innowacjami, platformy ułatwiające networking, a także mentoring i wsparcie prawne. Oraz edukacja.

Wydaje mi się, że wielu naukowców boi się świata biznesu, a biznes często nie rozumie świata nauki. Wierzę, że odpowiednie programy szkoleniowe mogłyby zmniejszyć bariery w nawiązywaniu współprac naukowo-biznesowych. Jakiś czas temu brałem udział w „Szkole Pionierów” Polskiego Funduszu Rozwoju – to bardzo solidne szkolenie dla osób zainteresowanych tworzeniem i rozwijaniem start-upów. W szkoleniu brali udział przedstawiciele zawodów biznesowych, technologicznych, kreatywnych i naukowych. Głowa mi puchła od nowej wiedzy, ale bardzo poszerzyło mi to horyzonty. Moim zdaniem bardzo wartościowe byłoby organizowanie większej liczby podobnych warsztatów dla naukowców, doktorantów, a nawet studentów. Oczywiście nie każdy naukowiec musi czy powinien iść w tym kierunku, ale gdybyśmy bardziej znali wachlarz możliwości komercjalizacji wyników naukowych, przykłady sukcesów i porażek oraz trochę lepiej rozumieli język biznesu, to część z nas mogłaby zechcieć bardziej zaangażować się w badania aplikacyjne i współpracę z przedsiębiorcami.

Równocześnie ważne jest, żeby przedsiębiorcy rozumieli, że dobrych badań nie da się zrobić „szybko i tanio”, oraz że współpraca z naukowcami może wymagać nieco innego podziału odpowiedzialności niż typowe współprace biznesowe. Naukowcy mają zwykle bardzo złożoną pracę i nie staną się nagle dodatkowo ekspertami w zakresie prawa finansowego, marketingu czy formalności związanych z prowadzeniem spółek – w tych aspektach przedsiębiorcy powinni wspierać, lub wręcz wyręczać naukowców.

Podsumowując: czy my, naukowcy, możemy coś zrobić? Moim zdaniem powinniśmy wszyscy, gdzie tylko się da (na wykładach dla studentów, na wydarzeniach popularyzujących naukę, a zwłaszcza w mediach) mówić o wartości nauki, o szansach, jakie niosą inwestycje w naukę i o konsekwencjach ich braku. Przecież w mediach codziennie naukowcy proszeni są o komentarze dotyczące spraw, w których są ekspertami. Jeśli przy takich okazjach każdy zaproszony naukowiec powie dwa, trzy zdania o wartości nauki i konieczności zwiększenia jej finansowania, to może uda nam się przekonać na tyle dużą część opinii publicznej, że zacznie wywierać to presję na rządzących.

Uważam też, że powinniśmy budować gotowość środowiska naukowego do współpracy z przedsiębiorcami. Te możliwości w końcu się pojawią i warto być na nie gotowym.

Marek Wypych