Sprawy nauki

26 Maja

Nauka, decydencie!

Idziemy pod Sejm, a nie pod siedzibę ministerstwa, bo chodzi tu o całą klasę polityczną. Działania, o które zabiegamy, muszą być podejmowane przez rząd, a nie tylko ministra nauki. To decyzje strategiczne leżące w gestii premiera, ministra finansów. Dajemy sygnał, że nie jest to jakiś resortowy protest, który da się załatwić jednym rozporządzeniem – mówi w rozmowie z FA dr hab. Adam Gendźwiłł, socjolog i politolog z Uniwersytetu Warszawskiego.

W środę pod Sejmem odbędzie się zapowiadany od kilku tygodni protest sektora nauki. Postulaty? Wzrost płac w nauce, polepszenie warunków dla studentów i doktorantów, dodatkowe środki na badania podstawowe. Protest jest kulminacją akcji „3% dla nauki, 100% dla Polski”, w ramach której zbierane są podpisy o zwiększenie nakładów na naukę. O proteście z dr. hab. Adamem Gendźwiłłem z Uniwersytetu Warszawskiego rozmawia Mariusz Karwowski.

Jako jeden z pierwszych zadeklarował pan kilka tygodni temu, że pójdzie na protest. „Bo jestem wściekły na to, jak państwo od lat zaniedbuje naukę”. Czy od czasu tego wpisu w serwisie X zapał w panu nie opadł?

Nie, w żadnym wypadku, mobilizacja jest duża i cieszę się, że inni też się wybierają. Mam nadzieję, że się spotkamy w dużym tłumie.

Czego się pan spodziewa?

Jako socjolog jestem bardzo ciekawy, jak ten protest będzie przebiegać. Nasze środowisko często wyrażało swoje zdanie w formie różnego rodzaju listów otwartych, petycji, tekstów publicystycznych, ale niezwykle rzadko wychodziło na ulicę. Szczerze mówiąc nie pamiętam takiego momentu, w którym samodzielnie, nie jako część jakiegoś większego związkowego protestu, pracownicy akademii wychodziliby demonstrować. Nie mamy więc takiego doświadczenia, takiej „kultury protestowania”, jak niektóre inne grupy, które intensywniej i głośniej zabiegają od lat o realizację swoich postulatów. Mam nadzieję, że wystarczająco dosadnie wyrazimy nasze zdeterminowanie, nasz gniew na decydentów.

Nie wiem, czy będzie pan miał transparent, ale jeśli tak, to z jakim hasłem pójdzie pan pod Sejm?

Tak na gorąco chodzą mi po głowie dwa: „Nauka, głupcze!” albo „Nauka polską racją stanu”. Tego drugiego użyłem jakiś czas temu w jednym z tekstów publicystycznych, alarmując, że wydatki na naukę de facto spadają, wbrew deklaracjom kierownictwa ministerstwa.

Protestując pod Sejmem, chciałbym nie tylko zwrócić uwagę na to, że wynagrodzenia w sektorze są kiepskie, że siła nabywcza zarobków naukowców jest coraz mniejsza. Idę tam także jako adwokat pewnej wizji, ambicji, którą powinny mieć Polska i osoby rządzące tym krajem. Pracuję na co dzień z młodymi ludźmi, którzy tuż po skończonych studiach, czy to magisterskich, czy doktoranckich, szukają swojego miejsca. Decyzje o wyjeździe z Polski albo pracy poza nauką, które wielu z nich podejmuje, są z dużą pewnością dobre dla ich osobistego rozwoju, ale długofalowo będą szkodliwe dla naszego kraju. Nie za bardzo mamy ich też kim zastąpić. Ponieważ to widzę, podobnie jak moi koledzy i koleżanki, to chcę alarmować o tym polityków, przypominając im, że są odpowiedzialni za zadbanie o przyszłość kraju, nawet po tym, jako skończy się ich kadencja.

Przez trzy tygodnie petycję o zwiększenie nakładów na naukę podpisało 23 tys. osób. To prawie cztery razy więcej niż jesienią ubiegłego roku. Co się zmieniło?

Myślę, że duży wpływ ma nieskuteczność wcześniejszych działań, które podejmowaliśmy. Zwykle o dodatkowe środki na badania zaczynaliśmy zabiegać wtedy, gdy projekt ustawy budżetowej był już kierowany do Sejmu. Politycy mieli więc gotową wymówkę, że na jakiekolwiek większe zmiany jest za późno. Teraz jesteśmy w innym momencie politycznego cyklu, budżet na 2027 rok jest dopiero szkicowany, więc ta wymówka przestanie być wiarygodna.

Ale sądzę, że przez ostatnie miesiące zmieniło się również nasze nastawienie. Nadal się spieramy, prowadzimy burzliwe debaty, lecz tym razem w obliczu walki o finansowanie osoby o skrajnie odmiennych poglądach zakopały wojenny topór. Myślę, że dawaliśmy się dotąd rozgrywać, łatwo było nas skłócić, pokazać wewnętrzne podziały. To była woda na młyn dla polityków. Powiedzieliśmy „stop” i w imię wyższego celu, który przyświeca nam wszystkim, idziemy ramię w ramię. Globaliści i lokaliści, przedstawiciele nauk humanistycznych, społecznych, przyrodniczych, inżynierowie, ci, którzy potrzebują laboratoriów i drogiego sprzętu oraz ci mający ograniczone potrzeby infrastrukturalne. Idziemy razem pod Sejm, bo co nam teraz po sporach, jak ma wyglądać lista czasopism punktowanych, która nauka ma być globalna, a która lokalna, jeśli ona będzie po prostu marnieć w każdym wymiarze, a perspektywa zajmowania się nią przestanie być atrakcyjna dla kogokolwiek.

Chce pan powiedzieć, że środowisko się zjednoczyło?

Przyznam szczerze, że sam jestem zaskoczony tym, że będę protestował w jednej grupie – z tego co zapowiadają – i z prof. Maciejem Góreckim, i dr. Bartoszem Rydlińskim, i dr. Andrzejem Dybczyńskim, a także wieloma innymi osobami, które dotąd trudno było mi sobie wyobrazić w jednym miejscu i pod jednym sztandarem. Moim zdaniem to dobrze wróży.

Chyba nikt nie przypuszczał, że do pierwszego od niepamiętnych czasów protestu ludzi nauki dojdzie pod lewicowym kierownictwem resortu.

Odpowiem najdelikatniej jak umiem: ocena obecnego kierownictwa resortu nauki jest w środowisku dosyć krytyczna. Ocena poprzedniego kierownictwa, przed 2023 rokiem, też była krytyczna. To pomaga zrozumieć, że ten protest ma charakter ponadpartyjny, bo staliśmy się jako naukowcy grupą doświadczającą wieloletnich zaniedbań wielu partii.

Natomiast pretensje do obecnych władz resortu można mieć o to, że zabrakło nowego otwarcia, pomysłu na pokazanie, że sytuacja ulega zmianie i że trajektoria spadkowa, z którą mieliśmy do czynienia w ostatnich latach, jakoś się odwróci. Brakuje planu, polityki naukowej, skupienia się na ludziach, którzy są głównym zasobem. Oczywiście, doceniam dialog i inicjatywy polegające na tworzeniu kolejnych ciał doradczych, ale samo słuchanie już nie wystarczy.

Jesteśmy przy tym świadomi tego, że problem jest strukturalny i klucz do jego rozwiązania nie leży wyłącznie w resorcie nauki i szkolnictwa wyższego. Idziemy pod Sejm, a nie pod siedzibę ministerstwa, bo chodzi tu o całą klasę polityczną. Dlatego, wracając do pytania o hasło protestu, może zmieniłbym na „Nauka, decydencie!”. Działania, o które zabiegamy, muszą być podejmowane przez cały rząd, a nie tylko przez ministra Marcina Kulaska. To decyzje strategiczne leżące w gestii premiera Donalda Tuska, ministra Andrzeja Domańskiego, który zarządza finansami. Dajemy sygnał, że nie jest to jakiś resortowy protest, który da się załatwić jednym rozporządzeniem.

Jak pan odpowie na zarzut, że apelując o większe środki w ogóle nie mówicie o podniesieniu jakości polskiej nauki?

Zgadzam się z istotą tego argumentu i chciałbym lepszej jakości nauki w Polsce. Nie jest sztuką starać się wyłącznie o zwiększanie nakładów, potrzeba też jakościowej zmiany. Natomiast trzeba sobie zdać sprawę z tego, że jeżeli nie zrobimy pierwszego kroku, który sprawi, że praca, zwłaszcza dla młodych ludzi, dopiero wkraczających na ścieżkę kariery naukowej, będzie jakkolwiek atrakcyjna, to żadna reforma się nie uda, bo trudno przy takiej płacy spodziewać się zmiany. Żadna projakościowa zmiana nie ma sensu, jeżeli specjalistów nie potraktujemy poważnie.

Politycy ochoczo umywają ręce od podejmowania decyzji, które mogłyby ten system w jakiś sposób ulepszyć, zreformować. Przyjęli podejście konserwowania status quo i administrowania biedą i bylejakością. Jeśli popatrzymy na relacje wynagrodzenia profesora, od którego liczone są zarobki w sektorze, do średniej pensji w gospodarce, to zobaczymy, że z poziomu około 130–140% w poprzedniej dekadzie, zeszliśmy do obecnych 101–102%. Oznacza to, że wynagrodzenia, zwłaszcza najmłodszych pracowników nauki, którzy zarabiają przecież mniej niż profesorowie, są po prostu na nieprzyzwoicie niskim poziomie. Niektóre – 19 złotych powyżej płacy minimalnej. Wydaje mi się, że nawet osoby, które głośno optują za radykalnymi reformami, dostrzegają, iż trudno jest to zrobić wspólnie z ludźmi, których zarobki z trudem pozwalają utrzymać się w dużym mieście, już nie mówiąc o tym, żeby żyć na poziomie specjalistów z sektora prywatnego.

Czy ma pan poczucie, że przez ostatnie trzy tygodnie nauka zdołała się przebić do świadomości społecznej?

Takie było założenie i stąd między innymi pomysł rolek w mediach społecznościowych, które zachęcałyby do przyjścia na protest. Pomysłodawcom chodziło o to, żeby ludzie spoza akademickiej „bańki” poparli postulaty zawarte w petycji, ale też zobaczyli konkretną wartość naukowych projektów i tego, czym się na co dzień zajmujemy. Wielu naukowców podejmuje w swojej pracy działania popularyzatorskie, ale nie zawsze przebijają się z nimi szerzej, stąd poczucie, podzielane również przez część polityków, że nauka jest odseparowana od społeczeństwa. A to nieprawda.

To nie jest tak, że każdy z nas będzie miał do zademonstrowania coś tak spektakularnego, jak Edison czy Einstein. Próbujemy pokazać, że trudno jest zbudować system wdrożeń, wynalazków przekładających się na realne zyski, jeżeli nie ma się sensownego modelu wsparcia badań podstawowych, czyli tych, które są wiedzione przede wszystkim ciekawością świata. Musimy zrozumieć, że od publicznych nakładów na naukę zależy nasze bezpieczeństwo, nasz potencjał technologiczny, ale też nasza tożsamość zbiorowa, krytyczny namysł nad tym, kim jesteśmy jako wspólnota, jako państwo, jak działają nasze instytucje, jak bywamy dezinformowani.

Czego oczekuje pan po proteście?

Liczę idealistycznie na to, że politycy zauważą nasze postulaty i odpowiedzą na nie inaczej niż do tej pory. „Budżet jest napięty” albo „Cieszmy się, że nauki nie uprawiamy po rosyjsku” – to już było i to nie wystarczy. Mam nadzieję, że na stole pojawią się rozsądne propozycje. Chciałbym także, by udało nam się przebić z przekazem, że nauka jest warta uprawiania również w Polsce. Pokażmy, że jesteśmy państwem z ambicjami, a nauka jest akurat przestrzenią, w której takie ambitne cele można sobie wyznaczać i je realizować. Model rozwoju, w którym pełnimy rolę montowni dla Zachodu, już się wyczerpuje. Jeśli przekonamy do tego opinię publiczną, to być może wtedy politycy zauważą sens w podnoszeniu argumentu, że nie chodzi tu tylko o roszczenia jakiejś jednej grupy zawodowej, lecz o ambicje całej naszej wspólnoty.

Rozmawiał Mariusz Karwowski

Akcję poparły między innymi Konferencja Rektorów Akademickich Szkół Polskich, Rada Główna Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Akademia Młodych Uczonych PAN, Rada Młodych Naukowców, Krajowa Reprezentacja Doktorantów, a także prezydium Polskiej Akademii Nauk. Na czas protestu na Uniwersytecie Warszawskim będą obowiązywać godziny rektorskie.