W naukach humanistycznych ścieżki kariery bywają znacznie bardziej skomplikowane niż w naukach ścisłych czy o życiu i największe osiągnięcia nie muszą być tożsame z publikacjami w czasopismach anglojęzycznych. Z moich doświadczeń wynika jednoznacznie, że eksperci, którzy sami reprezentują różne kultury akademickie, wykazują dużą wrażliwość na to, co w żargonie ERC nazywa się „niekonwencjonalną ścieżką kariery”. Co więcej, nawet w przypadku ścieżki całkiem konwencjonalnej, nie oczekują, by dorobek polskiego, francuskiego czy niemieckiego badacza był wyłącznie anglojęzyczny – podkreśla w rozmowie z FA prof. Grażyna Jurkowlaniec z Uniwersytetu Warszawskiego. kolejna bohaterka naszego cyklu „Nauka przez duże K”.
Prof. Grażyna Jurkowlaniec jest związana z Instytutem Historii Sztuki na Wydziale Nauk o Kulturze i Sztuce Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się sztuką, historiografią artystyczną i kulturą druku późnego średniowiecza i epoki nowożytnej, a także wyobrażeniami o faunie Europy Środkowej i Wschodniej od starożytności do XIX wieku. W 2024 roku, jako druga po prof. Andrzeju Indrzejczaku z Uniwersytetu Łódzkiego, sięgnęła po ERC Advanced Grant w panelu nauk humanistycznych i społecznych. Rozmawia z nią Aneta Zawadzka.
Jest pani pierwszą Polką, która otrzymała ERC Advanced Grant w naukach humanistycznych i społecznych…
Wolałabym powiedzieć, że jestem drugą osobą w Polsce, która dostała Advanced Grant w naukach humanistycznych i społecznych. Nie chciałabym szczególnie eksponować kwestii płci. W konkursach ERC liczy się przede wszystkim jakość projektu i dorobek naukowy, niezależnie od tego, kto składa wniosek.
Szuka pani klucza do zrozumienia Europy Wschodniej w historii naturalnej. Co to znaczy?
Zadałam pytanie: na jakich podstawach w ogóle definiujemy ten region? Od kiedy jest on wyraźnie wyodrębniany? Postawiłam sobie za cel sprawdzenie, jak wyglądało jego wyobrażenie w czasach, kiedy zasadniczo nie posługiwano się nazwą „Europa Wschodnia”, a jednocześnie obszar ten był przecież opisywany i konceptualizowany.
Główna hipoteza mojego projektu zasadza się na myśli, że wskazówką do zrozumienia, czym w istocie jest Europa Wschodnia, są zwierzęta, których opisy i wizerunki pojawiają się w relacjach dotyczących tego obszaru. W dotychczasowych badaniach ten aspekt był pomijany. Kiedy zaczęłam się bliżej temu przyglądać, zauważyłam, że niektóre z tych zwierząt – tury, żubry i łosie – były kojarzone z tą częścią świata w znacznie poważniejszym stopniu, niż nam się wydaje. Istnieje kilka źródeł ważnych dla kultury europejskiej, które to potwierdzają. Jednym z nich jest Wojna galijska Cezara, gdzie ważną część opowieści o Germanii zajmuje opis Lasu Hercyńskiego, który zamieszkują trzy dziwne zwierzęta, niespotykane nigdzie indziej.
Ta część Starego Kontynentu była mniej eksplorowana, czy to przez podróżników, czy dawnych badaczy. W wizerunkach zwierząt pojawiło się więc zapewne sporo nieścisłości?
Wyobrażenie tura i żubra jest klasycznym przykładem problemów, które z fauną Europy Wschodniej mieli badacze zachodnioeuropejscy, poczynając od XVI wieku. Wiemy, że przejęli od starożytnych sporo informacji dotyczących tych zwierząt, ale nadal nie byli w stanie ich rozróżnić. Dopiero w XIX wieku Ludwig Heinrich Bojanus, profesor Uniwersytetu Wileńskiego, wykazał na podstawie szczegółowych badań anatomicznych żubrów i porównania ich szkieletów z kopalnym szkieletem tura, że były to dwa odrębne gatunki. Co ciekawe, rekonstrukcję szkieletu tura przeprowadzono w Jenie pod nadzorem Johanna Wolfganga Goethego.
Łoś z kolei stał się centralnym motywem tzw. sztuki arktycznej. Fińscy naukowcy przypuszczają, że prehistoryczne freski z tymi zwierzętami celowo były umieszczane w miejscach o specyficznej akustyce. Chodziło o to, aby echo odbijające się od skał, przypominało odgłosy wydawane przez te zwierzęta.
W nowożytnej Europie Wschodniej zainteresowanie łosiem miało wymiar jeszcze bardziej pragmatyczny. Jego kopyto uchodziło bowiem za skuteczny lek na epilepsję. Poza tym jednak wiedza o łosiu była bardzo fragmentaryczna i nie składała się w spójny obraz. Zwykle wiedziano, że jest to bardzo duże zwierzę; we Włoszech nazywano je po prostu magna bestia, czyli wielka bestia. Jednak różni autorzy, zwłaszcza starożytni, wspominali osobliwe cechy, które budziły niedowierzanie. Cezar pisał, że łosie nie zginają przednich nóg, ale jego relacja zapewne nie była oparta na bezpośrednim doświadczeniu. Nowożytni przyrodnicy, którzy też znali łosie głównie z opisów i wizerunków, zwracali uwagę na osobliwe poroże. Fascynującą kwestią była też sprawa wystającej górnej wargi łosia. Długo nie potrafiono ustalić, do czego jest mu potrzebna. Dziś wiemy, że służy mu ona do efektywnego zdobywania pokarmu w trudnych warunkach.
W kategorii najbardziej osobliwych zwierząt, którymi zajmuje się pani w swoim projekcie, wyjątkowe miejsce zajmuje suhak stepowy.
Suhak jest patronem całego projektu. Łacińska nazwa tego zwierzęcia – saiga – to jednocześnie akronim projektu (Scholars, Animals, Images, Geographies, and the Arts: De-exoticizing Eastern Europe in the Early Modern Period – dop. AZ), sygnalizujący pięć głównych obszarów badań, których przedmiotem są odpowiednio: Scholars – uczeni, Animals – zwierzęta, Images – wizerunki, Geographies – regiony geograficzne i Arts – techniki artystyczne. To jest wspaniałe i wyjątkowe zwierzę, zwłaszcza jeśli chodzi o wygląd.
Niektórzy nazywają je antylopą z „trąbą”.
Strabon, kiedy w Geografii przedstawiał odległą krainę zamieszkiwaną przez Scytów i Sarmatów, zwrócił uwagę na jej przyrodę, w tym właśnie na suhaka, którego nazywał colos. Twierdził, że zwierzę to potrafi gromadzić wodę w głowie, wciągając ją przez nozdrza, i dzięki temu przez wiele dni obywać się bez picia. Ta osobliwa właściwość zwierzęcia współtworzyła opowieść o niezwykłości krainy – a może dwóch antycznych krain, Scytii i Sarmacji. Nowożytni autorzy starali się wytyczyć ich granice na wielkim obszarze rozciągającym się od obecnej Europy środkowej po centralną Azję. Ważny wkład w tę dyskusję wniósł na początku XVI wieku Maciej z Miechowa swym Traktatem o dwóch Sarmacjach, azjatyckiej i europejskiej, który notabene też zawiera wzmiankę o suhaku, ale pod lokalną nazwą snak. Ta płynność w wytyczaniu granic, a także w stosowaniu nazw, jest jednym z przedmiotów naszych dociekań.
Obszar Europy Wschodniej pojawiający się w opisach to ciemne lasy, mroczne puszcze i bory pełne dziwnych osobliwości. Daleko mu do cywilizowanego świata.
Chcemy poddać tę kwestię krytycznej refleksji. Cały czas bowiem dość powszechne rozumienie Europy Wschodniej przedstawia tę część Starego Kontynentu jako mniej cywilizowaną. Tyle że jest to obraz, który stworzyli autorzy oświeceniowi przybywający z Zachodu.
Niektórzy nadal pytają, czy w Polsce białe niedźwiedzie chodzą po ulicach.
W Kirunie na północy Szwecji zimą po ulicach chodzą renifery. Czy to znaczy, że w tym miejscu na mapie kończy się cywilizacja? Mamy w tym przypadku do czynienia z silnie zakorzenionym stereotypem, według którego obecność zwierząt jest wyznacznikiem braku cywilizacji. Postęp miałby polegać na zakładaniu miast, wytyczaniu dróg i redukcji obszarów leśnych. Skoro zaś Rzeczpospolitą opisywano jako tereny silnie zalesione, łatwo wysnuć wniosek, że traktowano ją jako miejsce dzikie, pozbawione kultury i prawdziwej wiedzy. A stąd już prosta droga do tezy o peryferyjności i zacofaniu – także wschodnioeuropejskiej nauki.
Nie ma w niej ani odrobiny prawdy?
Odrobina jest, jak w każdym stereotypie. Staramy się jednak pokazać wkład, jaki Europa Wschodnia wniosła w tworzenie wiedzy zoologicznej. Początkowo, w XVI wieku, głównie uczestniczyli w tym amatorzy, którzy dostarczali informacji badaczom z ośrodków zachodnioeuropejskich. Z czasem pojawili się jednak także uczeni. W XVII wieku był to Jan Jonston, którego rozprawy były wprawdzie kompilacjami, ale powszechnie je cytowano. Dziś może nazwalibyśmy je „pracami przeglądowymi”. Z kolei w XVIII wieku Gabriel Rzączyński opublikował kompendium historii naturalnej Rzeczypospolitej, które uchodziło za podstawowe źródło informacji dotyczących lokalnych gatunków zwierząt. Wreszcie gdańscy przyrodnicy XVII i XVIII wieku, tacy jak Johann Philipp Breyne czy Jacob Theodor Klein, byli pełnoprawnymi uczestnikami międzynarodowej społeczności naukowej. Prowadzili własne badania, publikowali ich wyniki, także na łamach czasopisma londyńskiego Royal Society, i utrzymywali kontakty z najwybitniejszymi przyrodnikami epoki.
A jak jest dzisiaj z obecnością Europy Środkowo-Wschodniej na naukowej mapie? Statystyka grantów ERC zdaje się potwierdzać tezę o peryferyjności.
W otrzymaniu grantu sporą rolę odgrywa zwykły łut szczęścia. Trzeba go mieć, aby wniosek przebił się wśród innych bardzo dobrych aplikacji, których z roku na rok jest coraz więcej. Każdy, kto przystępuje do składania wniosku, powinien sobie uświadomić, że na wiele rzeczy nie ma wpływu. Można mieć świetny pomysł, dobrze napisany projekt, pozytywnie wypaść na interview, a mimo to grantu nie dostać, bo otrzymają go ci, którzy zostali uznani za jeszcze lepszych.
Pani trafiła do grupy „jeszcze lepszych”.
Albo tych, którzy mieli więcej szczęścia. Dość długo wahałam się, czy chcę poświęcić ogrom czasu i energii na przygotowanie wniosku. Cieszę się, że nie sprawdziłam, jaki był w tamtym okresie współczynnik sukcesu polskich wniosków, bo wówczas oscylował on wokół 2%. Dziś, wiedząc to wszystko, tym bardziej podziwiam osoby, które mają w sobie determinację, by czasem nawet kilka razy do tego podchodzić.
Co było najbardziej antymotywacyjnym czynnikiem?
Zdecydowanie najbardziej zniechęcająca była perspektywa interview na drugim etapie. Mając także doświadczenie „z drugiej strony”, jako uczestniczka kilku paneli oceniających wnioski w ERC, byłam przeciwniczką interviews.
Zmieniła pani zdanie?
Przyznam, że ostatnio mój stosunek nieco się zmienił, głównie ze względu na rozwój AI. W sytuacji, kiedy mamy świadomość, że mnóstwo wniosków jest mniej lub bardziej wspomaganych przez sztuczną inteligencję, ten etap stał się jedynym momentem, żeby przekonać się, czy osoba wskazana jako kierownik projektu, jest rzeczywiście jego głównym architektem. Jednak kilka lat temu, kiedy jeszcze nie było mowy o wspomaganiu się modelami językowymi, wywiad wydawał mi się bardzo niesprawiedliwym kryterium. Jeśli w tej samej konkurencji uczestniczą osoby, które są albo native speakerami albo pochodzą z krajów, gdzie znajomość angielskiego jest czymś naturalnym, to każdy, kto nie dysponuje takimi umiejętnościami, ma mniejsze szanse na przekonujące i porywające przedstawienie swojego projektu.
To rzeczywiście aż taki problem?
Zapewne w znacznym stopniu zależy to od dyscypliny. W naukach humanistycznych język nas niesie i jest bardzo ważnym budulcem tego, co robimy, więc to, że nie mówimy wystarczająco dobrze, stanowi jednak pewną barierę. Nigdy nie spędziłam wiele czasu w żadnym kraju anglojęzycznym i mam świadomość, że nie jestem w stanie wyrazić swoich myśli po angielsku, tak jak zrobiłabym to po polsku. Wiem, że czasem prostota sprzyja klarowności wypowiedzi, ale jednak tylko do pewnego stopnia. Co więcej, w humanistyce wciąż są obszary, w których angielski nie jest jedynym ani nawet głównym językiem dyskusji akademickiej. Zresztą, nie tylko o czynnik językowy chodzi. W trakcie rozmowy nieuchronnie bierze się pod uwagę wygląd i zachowanie człowieka.
Ekspert, którego zadaniem jest ocena jakości naukowej wniosku, może go odrzucić z powodu wyglądu jego autora?
Z jednej strony ERC bardzo duży nacisk kładzie na unikanie różnych uprzedzeń, zarówno pozytywnych, jak i negatywnych. Wszyscy eksperci przechodzą ciągłe szkolenia na ten temat. Oczywiście, jest to słuszne, ale jednocześnie procedura obejmuje etap obfitujący w elementy pozamerytoryczne. Na ekranie – wywiady obecnie są przeprowadzane online – pojawia się człowiek, który natychmiast wywołuje wśród ekspertów jakieś pierwsze wrażenie, które, jak wiadomo, ma znaczenie. Pada pierwsze pytanie. Ludzie różnią się poziomem nie tylko czynnej, ale także biernej znajomości angielskiego, różnie też znoszą sytuacje stresowe.
Do takiej rozmowy można się przygotować, również w zakresie technik antystresowych.
A co z ludźmi, którzy mają rozmaite trudności lub specjalne potrzeby? Owszem, mogą o tym uprzedzić, ale czy wszyscy to robią? Ewentualna informacja o specjalnych potrzebach jest przekazywana ekspertom – lecz czy na pewno, mimo wszystko, zachowanie lub sposób wypowiedzi kandydatów nie wpływają na rezultat? Jeszcze jedno: rozmowa jest wyznaczana na dany dzień i godzinę. Zwykła migrena lub losowe zdarzenie mogą wpłynąć na dyspozycję kandydata w tym właśnie konkretnym momencie, co może przesądzić o losie wniosku przygotowywanego miesiącami.
Słyszę, że ta kwestia nadal w pani mocno siedzi. Ostatnio publikowaliśmy wywiad z Piotrem Garlejem, specjalistą, który przygotowuje polskich naukowców właśnie do tego etapu. Przyznał, że kiedy naukowiec nie tylko ma opowiedzieć o swoim projekcie, ale też wykrzesać z siebie energię, entuzjazm, pokazać zaangażowanie do jego realizacji, wrażeniowość wysuwa się na pierwszy plan.
Jest jeszcze jeden aspekt, który nieco komplikuje to, co przed chwilą powiedziałam. Z jednej strony o ostatecznym wyniku mogą przesądzić niuanse lub sprawy pozamerytoryczne, w tym osobowość, kompetencje społeczne, odporność na stres. Z drugiej znaczenie interview bywa przeceniane. Osoba przystępująca do tego etapu nie zna recenzji. Co to oznacza? Szansa na to, że przy poważnych zarzutach uda się wniosek wybronić w trakcie wywiadu, jest niewielka. I przeciwnie, jeśli recenzje są jednoznacznie pozytywne lub wręcz entuzjastyczne, nawet słabsza rozmowa nie musi – choć niestety może – prowadzić do negatywnej decyzji panelu.
Co by pani radziła tym, którzy dopiero zamierzają wystartować w konkursie European Research Council?
Przede wszystkim, aby rozważyli, czy rzeczywiście zamierzają podjąć duży i ważny temat. W naukach o życiu to może być problem, na którego rozwiązanie czeka cały świat, w naukach humanistycznych – po prostu coś wyjątkowo oryginalnego i arcyciekawego. Nie da się ukryć, że trzeba też pomyśleć o tym, jak ten pomysł efektownie – ale nie efekciarsko – przedstawić.
Ogromne znaczenie ma z pewnością dotychczasowy dorobek, który też jest przedmiotem oceny. Osoba, która ma świetny pomysł, ale nie może wykazać się co najmniej kilkoma dobrymi publikacjami, ma raczej niewielkie szanse. Tu znów dają o sobie znać różnice między dyscyplinami. W naukach ścisłych, naukach o życiu, a nawet wielu naukach społecznych jest uzgodniona hierarchia czasopism, lecz jednocześnie publikacje są często wieloautorskie. Warto więc rozważyć, czy lepiej wskazać prace ogłoszone w najlepszych czasopismach, ale pisane z niewielkim wkładem własnym, czy prace opublikowane w mniej znaczących czasopismach, tyle że pokazujące oryginalny wkład pierwszego autora.
W naukach humanistycznych ścieżki kariery bywają znacznie bardziej skomplikowane i największe osiągnięcia nie muszą być tożsame z publikacjami w czasopismach anglojęzycznych. Z moich doświadczeń wynika jednoznacznie, że eksperci, którzy sami reprezentują różne kultury akademickie, wykazują dużą wrażliwość na to, co w żargonie ERC nazywa się „niekonwencjonalną ścieżką kariery”. Co więcej, nawet w przypadku ścieżki całkiem konwencjonalnej, nie oczekują, by dorobek polskiego, francuskiego czy niemieckiego badacza był wyłącznie anglojęzyczny.
Jak to?
Oczywiście oczekują, by wyniki badań docierały także do międzynarodowego grona odbiorców. Nie oznacza to jednak, że publikacje w językach narodowych są z zasady oceniane gorzej. Zwłaszcza w przypadku Starting Grant polskojęzyczna monografia oparta na doktoracie, wydana przez polski uniwersytet, zwykle jest traktowana podobnie jak analogiczna publikacja francuska czy niemiecka. Pod tym względem absolwenci Oksfordu, którzy publikują swoje doktoraty w Oxford University Press, niekoniecznie mają przewagę. Zastrzegam jednak, że mówię tu o specyfice nauk humanistycznych. Wiele też zależy oczywiście od podejmowanej tematyki.
A jaką rolę odgrywa oryginalność tematu?
Jeśli chodzi o ERC, trzeba pomyśleć, jak wyróżnić się w tym coraz bardziej gęstniejącym tłumie. Odnoszę wrażenie, że w humanistyce, gdzie trudniej niż w naukach o życiu zdefiniować doniosłość zakładanych rezultatów, istotnym kryterium jest oryginalność podejmowanej problematyki. Innymi słowy: wnioski, które dotyczą obszarów lub zagadnień mniej znanych albo ujmowanych od mniej oczywistej strony, mają większe szanse na powodzenie niż takie, które są mocno osadzone w kanonie kultury zachodnioeuropejskiej i w aktualnych nurtach metodologicznych.
Oczywiście. nie znaczy to, że oryginalność tematu zwalnia z konieczności wykazania doniosłości spodziewanych rezultatów. Z drugiej strony „kanoniczny” temat i tradycyjna metodologia nie przekreślają szans na finansowanie. Przyjrzyjmy się jednak dotychczasowym polskim grantom ERC. Pomijając absolutnie wyjątkową pozycję informatyki – a dokładniej: informatyki na Uniwersytecie Warszawskim – właśnie humanistyka wypada stosunkowo dobrze. Finansowanie uzyskiwały zarówno projekty dotyczące wielkich zagadnień uniwersalnych, jak i tematów pozornie niszowych – przy czym tych drugich jest całkiem sporo. Wydaje mi się to znaczące, choć trzeba oczywiście zachować ostrożność w wyciąganiu z tego daleko idących wniosków. Żeby rzetelnie ocenić, na ile oryginalność tematyki zwiększa szanse na sukces, należałoby porównać projekty finansowane z tymi, które finansowania nie otrzymały. A te ostatnie, zresztą całkiem słusznie, nie są publicznie dostępne.
Przydało się pani doświadczenie z czasu, kiedy oceniała projekty?
Z pewnością, i to na dwa sposoby. Sama lektura wielu różnych wniosków była świetną lekcją dobrych i złych praktyk, zwłaszcza gdy mogłam skonfrontować własne oceny z opiniami innych ekspertów. Ale chyba najważniejsze było uświadomienie sobie, jak wiele znakomitych projektów nie otrzymuje finansowania i jak różnorodne czynniki o tym decydują. Często konkurują ze sobą wnioski o porównywalnie wysokiej jakości, a o wyborze decydują niuanse. Dzięki temu, kiedy sama przygotowywałam wniosek, wiedziałam, że ewentualna odmowa finansowania nie musi oznaczać, że projekt jest słaby. I właśnie to staram się dziś przekazywać osobom, które rozważają udział w konkursach ERC.
Rozmawiała Aneta Zawadzka
Wywiad został przeprowadzony w ramach cyklu „Nauka przez duże K”. Ukazały się już rozmowy z: prof. Joanną Kargul, dr hab. Urszulą Zajączkowską, dr Agatą Kołodziejczyk, dr Anną Wylegałą, prof. Elżbietą Frąckowiak, prof. Aleksandrą Ziembińską-Buczyńską, dr hab. Katarzyną Mirgos, prof. Ewdoksią Papuci-Władyką, prof. Aleksandrą Łuszczyńską, prof. Natalią Letki, prof. Katarzyną Radwańską, dr hab. Anną Oleszkiewicz, prof. Katarzyną Starowicz-Bubak, dr Aleksandrą Karykowską, prof. Natalią Sobczak, dr hab. Karoliną Pierzynowską, dr Izabelą Anną Romanowską, dr Natalią Banasik-Jemielniak, dr hab. Anną G. Piotrowską, dr hab. Barbarą Mróz-Gorgoń. dr Natalią Organistą, dr Martą Marciniak, dr hab. Karoliną Kremens, prof. Magdaleną Musiał-Karg, dr Kamilą Krakowską-Rodrigues, dr Kamilą Łabno-Hajduk, dr hab. Aleksandrą Rutkowską, dr Zuzanną Świrad., dr hab. Izabelą Kowalską-Leszczyńską, dr hab. Małgorzatą Kot, dr Moniką Kaźmierczak, prof. Natalią Marek-Trzonkowską, prof. Anną Matysiak, dr hab. Agnieszką Gajewicz-Skrętną, dr hab. Aleksandrą Milewską, dr hab. Joanną Wawrzyniak, dr inż. Anną Sztyber-Betley, dr hab. Marią Nowak-Claytor, prof. Agnieszką Chacińską, dr hab. inż. Różą Szwedą, dr hab. Katarzyną Nowak.